Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) еуразиялық интеграцияның эволюциялық даму үдерісінде қалыптасқан маңызды экономикалық құрылым ретінде өз рөлін нығайтып келеді. Оның қалыптасуы посткеңестік кеңістіктегі экономикалық байланыстарды қайта жаңғыртуға бағытталған тарихи үрдістермен тығыз байланысты. Мақаланың мақсаты-тарихи және заманауи контексте Еуразиялық экономикалық одақтың қалыптасуы мен дамуына кешенді талдау жүргізу, интеграциялық процестердің негізгі бағыттарын анықтау. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі кезеңде аймақтық экономикалық ынтымақтастықтың түрлі форматтары (Кеден одағы, Бірыңғай экономикалық кеңістік) біртіндеп институционалдық тұрғыдан жетіліп, қазіргі ЕАЭО моделіне ұласты. Бүгінде Одақ мүше мемлекеттер арасындағы сауда, инвестиция және экономикалық өзара іс-қимылды дамытуға ықпал ететін өңірлік ынтымақтастықтың маңызды платформасы ретінде қарастырылады. Аталған зерттеу 2020–2024 жылдар аралығында өткен Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңес отырыстарында жасалған он үш ресми баяндаманы қамтитын сапалық деректерді талдау арқылы ЕАЭОның қызметі мен дамуын тарихи және заманауи тұрғыда кешенді зерттеуге бағытталған. Зерттеу барысында интеграциялық идеялардың қалыптасуы мен трансформациясы, сондай-ақ олардың қазіргі экономикалық саясаттағы көрінісі қарастырылды. Зерттеу нәтижелері интеграцияның ЕАЭО дамуының негізгі өзегі екенін, әрі оның тарихи сабақтастық негізінде қалыптасқанын көрсетті. Төрт негізгі бағыт анықталды: интеграциялық жетістіктер, өңірлік сауданың өсуі, басқа елдердің ынтымақтастыққа қызығушылығының артуы және одан әрі дамудың негізгі талаптары. Бұл бағыттар еуразиялық кеңістіктегі экономикалық ықпалдастықтың тарихи негіздері мен қазіргі даму үрдістерінің өзара байланысын айқындайды. Нәтижелер ЕАЭО-ның экономикалық ынтымақтастықты нығайтуда, сауда байланыстарын кеңейтуде және өңірлік интеграцияның институционалдық негіздерін жетілдіруде маңызды рөл атқаратынын дәлелдейді. Сонымен қатар, Одақтың дамуы еуразиялық аймақтағы тарихи экономикалық байланыстардың жаңғыруы мен жаңа деңгейге көтерілуінің көрінісі ретінде бағаланады.

Мақалада XIX ғасырдың ортасында Ресей империясының Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал маңы аймағына қарай кеңеюі контексінде Райым бекінісінің стратегиялық маңызы қарастырылады. Зерттеудің мақсаты бекіністің салынуына негіз болған саяси және әскери алғышарттарды талдау және оның Ресей империясының қазақ даласы мен Орталық Азиядағы шекаралық саясаты жүйесіндегі рөлін анықтау. Зерттеуде империялық әкімшіліктің шекаралық тұрақсыздық жағдайында және тікелей әскери жорықтардың тиімсіздігі байқалғаннан кейін Арал өңірінде өз ықпалын нығайту үшін қандай стратегия қолданғаны қарастырылады. Зерттеудің деректік негізін Ресей Федерациясының Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаты, Өзбекстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты және Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты қорларында сақталған құжаттар құрайды. Зерттеу барысында тарихилық, жүйелілік, деректанулық талдау және салыстырмалы тарихи әдістер қолданылды. Бұл әдістер Райым бекінісін Ресей империясының қазақ даласында құрылған әскери-әкімшілік бекіністер жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде кешенді түрде қарастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, 1847 жылы салынған Райым бекінісі Ресей империясының шекаралық саясатындағы маңызды кезеңді білдірді. Ол тек қорғаныс нысаны ғана емес, сонымен қатар әскери-әкімшілік орталық, логистикалық база және керуен сауда жолдарын бақылау пункті қызметін атқарды. Бекініс арқылы империялық әкімшілік Арал теңізі аймағында өз ықпалын күшейтіп, Сырдария бойымен әрі қарай әскери ілгерілеуге қолайлы жағдай қалыптастырды. Зерттеу қорытындысы бойынша Райым бекінісі Ресей империясының Арал өңірінде тұрақты әскери-әкімшілік инфрақұрылым қалыптастыруында маңызды рөл атқарып, кейінгі кезеңде Ақмешіт бекінісін басып алуға алғышарт жасағаны анықталды.

Мақала XX ғасырдың басындағы қазақ әйелдерінің өнер мен ғылым салаларындағы елеулі рөлі мен қосқан үлесін терең зерттеу болып табылады. Мақаланың мақсаты - қазақ әйелдерінің шығармашылық және ғылыми мұраларын зерделеу негізінде ХХ ғасырдың басындағы өнер мен ғылымды дамытуға қосқан үлесі мен рөлін кешенді талдау, сондай-ақ ерте кеңестік кезеңді қоса алғанда, әлеуметтік-тарихи жағдайлардың олардың кәсіби қызметі мен қоғамдық мәртебесін қалыптастыруға әсерін анықтау болып табылады. Кемсітушілік, әлеуметтік стереотиптер және білім мен ресурстарға қолжетімділіктің шектеулілігі сияқты көптеген қиындықтарға қарамастан, бұл әйелдер бірегей және мәнерлі өнер туындыларын жасап, ғылымның дамуына елеулі үлес қосты. Олар мұны табандылық, төзімділік және өз саласына деген терең құштарлық арқылы жасады. Олардың шығармалары өз дәуірінің қоғамдық-саяси ахуалын бейнелеп қана қоймай, болашақ ұрпаққа үлгі-өнегенің шамшырағы қызметін атқарды. Сондай-ақ бұл әйелдердің Қазақстанның мәдени және ғылыми эволюциясына тигізген зор ықпалын көрсетеді. Олардың үлестері тек қызмет саласымен ғана шектеліп қалмай, Қазақстанның қоғамы мен мәдениетіне де ауқымды әсер етті.

Ерте кеңестік дәуір қазақ әйелдерінің өміріне елеулі өзгерістер әкелді, оларға жарияланған бірқатар құқықтар берілді, бұл әйелдердің өзін-өзі бағалауы мен әлеуметтік мәртебесін арттыруға ықпал етті. Бұл үлкен өзгерістер мен сілкіністердің уақыты болды, бірақ бұл әйелдер бұл қиындықтарды абыроймен және табандылықпен жеңді. Бұл әйелдердің әңгімелері олардың күші мен бүкіл әлемдегі әйелдердің мызғымас рухының куәсі болып табылады. Олар табандылық күші мен құқықтарыңыз үшін күресудің маңыздылығын еске салады.

Мақалада Мұрат Мөңкеұлының поэтикалық мұрасы Ногай Ордасы мен Каспий маңы тарихына қатысты еуропалық (батыс және ресейлік) тарихнамалық дәстүрлермен салыстырыла отырып тарихи дерек ретінде қарастырылады. Зерттеу айтыстар мен жырлардың текстологиялық талдауын деректанулық сынмен (ішкі/сыртқы верификация) және пәнаралық триангуляциямен ұштастырады. Терең талдау үшін отандық еңбектер мен фольклорлық жазбалар пайдаланылады, бұл датировкаларды нақтылауға, кейіпкерлерді айқындауға және жергілікті топонимияны жүйелеуге, сондай-ақ эпостың идеологиялық функцияларын (рулық апология, нормативтік кодтар) бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Ауызша дәстүр мәліметтері Howorth пен орыс дореволюциялық/кеңестік тарихнамасының нарративтерін көптеген жағдайда толықтырып әрі түзететіні, бірақ жанрлық гипербола мен уақыттық қашықтыққа байланысты сақтықпен пайдалануды қажет ететіні көрсетіледі. Нәтижесінде Мұраттың Төменгі Еділ өңірі мен Маңғыстау тарихына қатысты дереккөздер корпусындағы орны нақтыланады. Ауызша сюжеттердің жергілікті жадыны, тұлғалар мен топонимияны бекітетіні, жазба нарративтерді толықтырып, жекелеген жағдайларда оларды түзететіні айқындалады; сонымен қатар жанрлық гипербола мен уақыттық қашықтықтың әдістемелік шектеулері ескеріледі. Қорытындысында Жошы Ұлысы мұрасы контексінде эпостың оқиғалық канвасы мен идеологиялық функциялары нақтыланады.

Ертіс өңіріндегі киелі табиғат нысандары қазіргі Қазақстанның рухани өмірінде маңызды рөл атқаратын тылсым атрибуттарға толы. Олар ғибадат ету, тағзым ету және әртүрлі ритуалдар мен рәсімдер орны ретінде қызмет етеді. Олардың кеңестікпен байланысты тазарту және емдеу қабілеті көне дәуірлерден бастау алады. Мақаланың мақсаты – көне түркі дәуіріндегі осы бірегей киелі табиғи нысандарға қатысты жазбаша және ауызша дереккөздерді жүйелеу, сонымен қатар ретроспективті әдіс арқылы тарихи жадыны жаңғырту. Сонымен қатар, қазіргі қазақ қоғамы көне түркі дәуірінен бастау алатын салт-дәстүрлер мен наным-сенімдерінің рухани мұрагері екенін көрсетуге бағытталған. Киелі табиғат нысандарын зерттеу бізге көне түркілердің салт-дәстүрлері мен әдетғұрыптарын ашып, олардың мәдени мұрасын түсінуге көмектеседі. Қолда бар дереккөздер талдай отырып, біз бұл нысандардың қазақ халқының тарихындағы және рухани тәжірибесіндегі маңызын ашып көрсетуге тырысамыз. Бұл көзқарас қазіргі заманғы діни және мәдени тәжірибелер мен олардың тарихи тамырларының өзара байланысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Біздің зерттеу жұмысымыздың нәтижесі Қазақстанның мәдени мұрасын сақтау мен насихаттауға, сондай-ақ оның рухани дәстүрлерінің бай алуандығын көрсетуге елеулі үлес болмақ. Осылайша, өткен мен бүгінгі күн арасындағы байланыстың жаңа мүмкіндіктерін аша отырып, өскелең ұрпақ арасында білім мен тарихты құрметтеуге ықпал ету көзделген.

Аталмыш мақалада 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғыға» сәйкес Орта жүз территориясында хандық билік жойылғаннан кейін алғашқы аға сұлтандардың билік тәжірибелері қарастырылған. Мақаланың мақсаты: "Сібір қырғыздары туралы Жарғы" негізінде хан билігі жойылғаннан кейінгі Орта жүз сұлтандарының билік тәжірибелерін талдау, басқару жүйесінің өзгеруін, Баянауыл сыртқы округінің қызметіндегі билердің рөлін анықтау және олардың Ресей империясының әкімшілік реформалары кезеңінде қазақ қоғамының мүдделерін қорғауға қосқан қоғамдық-саяси үлестерін бағалау. Жарғыда бекітілгендей лауазымды аға сұлтандар қызметіне ақсүйек тобына жататын төрелер сайланса, кейіннен патша әкімшілігі қарасүйек тобынан шыққан билерге үміт арта бастаған. Әсіресе, бұл үрдіс Орта жүз қазақтары руларын біріктірген Баянауыл сыртқы округінде жарқын көрініс тапқан еді. Зерттеу жұмысында Баянауыл сыртқы округін басқарушы шендердің, яғни Шоң би Едігеұлы, Шорман Күшіков, Қазанғап би Сатыбалдыұлы, Мұса Шорманов сияқты зиялы қауым өкілдерінің қоғамдық-саяси қызметі айқындалады. Мақаланың деректік негізін архивтік құжаттар, тарихи фольклор мен бұрын жарық көрген материалдар құрайды. Жарияланған материалдар мен архив құжаттары негізінде бұл тарихи үрдіске байланысты саяси және әлеуметтік оқиғаларға сараптама жасалынды. Ауызша және жазбаша деректерге негізделе отырып, Баянауыл округін басқарушы билер өз заманының парасатты да, сауатты да қайраткерлері болғаны, орыс тілін жетік меңгергені көрсетіледі. Олар патша әкімшілігі шенеуніктерінің ерекше сенімді тұлғалары бола отырып, өз халқының қамын ойлап, мүддесін қорғап жүрген саяси тұлғалар болған. Округті билеуші аға сұлтандар тек қана белсенді саясиазаматтық қызметпен қана айналыспай, қазақ этнографиясы мен мәдениетін зерттеу қызметін де дамытқан еді. Мақаланың хронологиялық шеңбері 1822 жылы «Сібір қырғыздары туралы жарғының» енгізілуінен бастау алып, 1867-1868 жылдары Әкімшілік реформаның қабылдануына байланысты Баянауыл сыртқы округінің жойылуына әкелген уақытты қамтиды.

Қазақстан аумағында XX ғасырдың 1920–1980 жылдары аралығында өмір сүрген жасырын ұйымдардың қалыптасуы мен дамуы – кеңестік тоталитарлық жүйеге қарсы қоғамның ішкі қарсылығының бір көрінісі болды. Бұл ұйымдардың көпшілігі ұлттық бағыттағы зиялы қауым өкілдері мен жастар бастамасымен құрылған. Олар жазбаша үндеулер тарату, әдеби шығармалар арқылы халықты ояту, қоғамдық наразылық тудыру секілді әртүрлі тәсілдерді қолданды. Мұндай ұйымдарға мысал ретінде «ЕСЕП» (1940–1950 жж.), «Жас қазақ» (1960 ж.), «Жас тұлпар» (1963 ж.) және 1928 жылы Шымкент қаласында құрылған «Қазақшылдар» ұйымын атауға болады. Мақаланың мақсаты – Қазақстан аумағында ХХ ғасырдың 1920 жылдарының соңында құрылған «Қазақшылдар» астыртын ұйымының қалыптасу алғышарттарын, мақсат-мүддесі мен қызметін тарихи деректер негізінде жан-жақты талдау. Мақалада 1920 жылдардың соңында Кеңестік билікке қарсы бағытталған ұлттық-демократиялық астыртын ұйым – «Қазақшылдар» қозғалысының құрылуы, мақсат-мүддесі мен қызметі тарихи деректер негізінде қарастырылады. Шымкент қаласында құрылған бұл ұйым кеңестік отарлық саясатқа наразылық білдіріп, «Басыңды көтер, қазақ!» атты үндеу жариялап, қазақ жастарын отаршылдыққа қарсы күреске шақырған. Үндеуде кеңестік үкіметтің астық дайындау саясаты, ұлттық мәдениеттің ассимиляцияға ұшырауы, «қазақтандыру» ұранының жалғандығы және жер мәселесі сынға алынған. Мақалада ұйым мүшелерінің өмірбаяны, олардың қамауға алынуы және кейіннен ақталу процестері баяндалады. Сонымен қатар, бұл ұйымның қызметі мен үндеулерінің сол кезеңдегі халықтық көтерілістерге рухани серпін бергені көрсетіледі. Кеңестік билік тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраған бұл ұйымның іс-әрекеттері бүгінгі күн тұрғысынан ұлт-азаттық күрестің заңды жалғасы ретінде қарастырылады. Мақалада мұрағаттық деректер мен тергеу құжаттарына сүйене отырып, тарихи әділеттілікті қалпына келтіру қажеттілігі дәлелденеді.

Мақалада Гурьев аумағындағы кеңестік билікке қарсы халық күресі мен халық жадындағы күрес жетекшілері жаңа архив құжаттары негізінде баяндалады. 1918-1920 жылдардағы азаматтық қарсылықтан соң Қазақстан жерінде кеңестік билік орнап, 1920 жылдары бірнеше рет кеңестік экономикалық реформалар жүргізіліп, арнайы декреттер қабылданды. Мақаланың мақсаты – Гурьев өңіріндегі кеңестік билікке қарсы халық күресінің себептері, кезеңдері мен ерекшеліктерін жаңа архивтік деректер негізінде ғылыми тұрғыдан талдау, сондай-ақ халық жадында сақталған күрес жетекшілерінің рөлін айқындау және олардың тарихи қызметін объективті бағалау. Соғыс коммунизмі саясатының жұмсартылып жаңа экономикалық саясатқа ауыстырылуы барлық күн көрісі мал шаруашылығына негізделген қазақ шаруалары үшін барынша тиімді болғаны рас. Осы кезең ауқымында Қазақстанның батыс өңірінің шаруашылықтары күн көрісінен артылған мал өнімдерін көршілес Астрахан, Орынбор, Тұздыкөл, Нөкіс, Қоңырат, Ташкент сияқты халық барынша шоғырланған қалаларға апарып айырбас ретінде ұсына алды. Нәтижесі жаман болған жоқ. Айырбасқа төселген кейбір шаруашылықтар барынша байып алғаны да бар. Көреген қарт адамдар мен жөн-жетікті білетін шаруақор азаматтар тұрмыс заттарымен бірге, базарға шыққан қару жарақты, оқ дәріні тауар ретінде да барынша саудалады. Жабық архив деректерінде кездесетін ағылшын немесе еуропалық соңғы үлгідегі қарулардың қазақ ауылына келудің басты жолы, осы орта азия қалаларымен арадағы айырбас болғаны анық.

Барынша, бірқалыпты өмірдің шырқы 1928 жылы 27 тамызда бұзылды. Қазақ ауылының экономикалық тірегі, негізі бай шаруашылықтарын тәркілеу басталып, ол кейін отырықшыландыру мен ұжымдастыруға жалғасты. Халықтың күн көрісінен айырып, қолдарында нәпақа көріп отырған бар малын сыпырып алған 1929-1933 жылдар кеңестік билікке қарсы халық күресінің басты себебі еді.

Гурьев аумағындағы халық күресі бастапқыда бытыраңқы түрде басталып, ескі тәртіппен басқарылса және қару жарақ түрлері де қарапайым болса, кейін жағдай өзгеріп ұрыс жүргізудің нағыз «партизандық жүйесі» басшылыққа алынды. Гурьев аумағындағы кеңестік билікке қарсы күрес ошағы ретінде, жаңа архив деректері бойынша Новобогат, Теңіз, Қызылқоға жерлерінде де халық билікке қарсы шықты. ОГПУ әскерімен қанды шайқас тарихында Айбас көтерілісі және халық күресіндегі жаңа есімдер Ирмухамбетов Мұқит, Жұмағали Жанғожин сияқты ұйымдастырушылар аттары тарихқа енді.

Мақалада Қазақстан ауыл-селосындағы интеллектуалдық әлеуеттің қозғаушы күштері мен құрамдас бөліктеріне талдау жасалған. Мақаланың хронологиясы соғыстан кейінгі кезеңді яғни 1946-1991 жылдарды қамтиды. Тақырыпқа қысқаша экскурс ретінде соғысқа дейінгі интеллектуалдық әлеуеттің әлжуаз болғандығы, мамандардың негізінен республикадан тыс жерлерден тартылғандығы сөз болады. Қазақстанда ауыл шаруашылығы салаларының мамандарын дайындайтын жоғары оқу орындарының болмағандығы дәйектелген. Тек 60-шы жылдардан бастап білім жүйесінің жедел дамуының арқасында ауыл-селолардағы білімді адамдардың позициясы беки бастандығы көрсетіледі. Сонымен бірге соғыстан кейінгі алғашқы жылдардағы кадр мәселесіндегі қиындықтар, партия мен үкіметтің оны жоюдағы әрекеттері архив документтері арқылы сараланған. Архив документтерімен қатар статистикалық материалдар арқылы ауылселолардағы жоғарғы және арнаулы орта білімді мамандардың гендерлік және жас ерекшеліктері, олардың жыл сайынғы өсу динамикасы нақты кадрлармен талданған. Тың игеру жылдарының ауыл-селоның әлеуметтік және мәдени өміріне ықпалы да назардан тыс қалмаған. Сонымен қатар мақалада ауыл-село интеллигенциясының салалық жіктелуіне, атап айтқанда гуманитарлық, өндірістік-техникалық, медициналық, құқық қорғау, әскеридің әрқайсысына архив документтері арқылы баға берілген. Ал 1970-ші жылдардан бастап бұл топтарға ғылыми интеллигенция да қосылады. Авторлар осы топтардың барлығының да аграрлық кеңістікте үнемі өсуде болғанын цифрлар арқылы дәйектеген. Мақаланың мақсаты - 1946-1991 жылдардағы Қазақстан ауыл-селосын интеллектуалдық әлеуетінің қозғаушы және құрамдас бөліктерін зерттеу болып табылады.

Зерттеу Латын Америкасындағы орта мектеп оқушыларының кері байланысқа бейімділігін, әсіресе ағылшын тілін шет тілі ретінде үйрену контекстінде зерттейді. Мақаланың мақсаты: Латын Америкасы орта мектеп оқушыларының ағылшын тілін шет тілі ретінде үйрену кезінде кері байланысқа бейімділігін зерттеу, соның ішінде олардың жазбаша жұмысты тексерудің автоматтандырылған құралдарына (AWE)қатынасын бағалау. Ол автоматтандырылған жазуды бағалау (AWE) құралдарын пайдалануға назар аудара отырып, оқушылардың кері байланысты қалай қабылдайтынын және жауап беретінін зерттейді. Зерттеу негізінен назардан тыс қалған халықты (Латын Америкасындағы орта мектеп оқушылары) және оқушылардың AWE құралдарын қабылдауын және олардың кері байланысты қабылдауын талдау арқылы әдебиеттегі олқылықтарды қарастырады. Зерттеу сауалнамалардағы сандық деректер мен үш ашық сауалнама сұрақтарының сапалық деректерін біріктіретін аралас әдісті қолданады. Негізгі қорытындылар студенттердің кері байланысты қабылдайтынын, бірақ онымен мінез-құлық жағынан белсенді түрде араласпайтынын көрсетеді. Олар AWE құралдарына оң көзқараспен және оларды қабылдайтынымен, оларды пайдалану сирек кездеседі. Студенттер, әдетте, автоматтандырылған құралдарға қарағанда мұғалімдердің жекелендірілген кері байланысын жақсы көреді, дегенмен AWE құралдарының тиімділігін арттыру және қабылдау мүмкіндігі бар. Зерттеу жасына, жынысына немесе тілді меңгеруіне негізделген кері байланысты қабылдауда статистикалық маңызды айырмашылықтарды таппады, барлық салыстыруларда әсер мөлшері аз.

Мақалада көркем мәтінді стилистикалық талдауда жаңа технологияларды қолданудың тиімділігі қарастырылады. Зерттеудің басты мақсаты – Ш.Айтматовтың «Алғашқы ұстаз» повесі мысалында оқушылардың көркем мәтінді стилистикалық талдау деңгейін арттыру және олардың кейіпкер сезімін түсіну қабілетін, яғни эмпатиясын дамыту. Жұмыстың өзектілігі қазіргі цифрлық заманда көркем мәтінді стилистикалық талдау арқылы оқушының қызығушылығына сай жаңаша форматта ұсыну қажеттілігінен туындап отыр. Көркем мәтінді жай ғана мазмұндап бермей, оны тілдік және мағыналық тұрғыдан терең зерделеуге назар аударылды. Зерттеу барысында Қызылорда қаласындағы орта мектептің 10-сынып оқушыларының (барлығы 60 бала) қатысуымен арнайы эксперимент жүргізілді. Эксперименттік жұмыс барысындағы сабақтарда оқушыларға WhatsApp желісінде кейіпкерлер атынан хат жазысу, жасанды интеллект көмегімен сюжеттік комикстер құрастыру және бейнелерді дыбыстау сияқты тапсырмалар берілді. Бұл әдістемелер цифрлық форматтардың көмегімен көркем шығарманы стилистикалық талдауға, оның мәнін тереңірек ұғынуға жағдай жасады. Зерттеу нәтижелері ІBM SPSS Statistics бағдарламасында Вилкоксон тесті арқылы өңделді. Статистикалық талдау нәтижесі көрсеткендей, ұсынылған әдістеме оқушылардың көркем мәтінді стилистикалық талдау, түсіну және оған өзіндік баға беру дағдыларын өте жоғары деңгейде (p < 0,001) жақсартқан. Жұмыстың қорытындысы ретінде көркем мәтінді стилистикалық талдауда цифрлық технологияны қолданудың оқушы тұлғасын дамытудағы маңызы дәлелденді.

Жаппай ашық онлайн курстар (ЖАОК) платформаларын әзірлеу және пайдалану процесі оқу сапасы мен білім мазмұнының қолжетімділігіне әсер ететін бірқатар күрделі технологиялық мәселелермен байланысты. Негізгі технологиялық мәселелерді бірнеше басты салаға бөлуге болады: платформалардың өзара үйлесімділігі мен интеграциясы, жасанды интеллект (ЖИ) және чат-боттарды енгізу, масштабтау және деректерді өңдеу, мультиллингвальділік және локализация, сондай-ақ қауіпсіздік пен құқықтық аспектілер. Оқу басқару жүйелері (LMS) арасындағы өзара әрекеттестікті қамтамасыз ету үшін Learning Tools Interoperability (LTI) стандартын қолдану жиі қолданылады, бірақ енгізу процесінде пайдаланушылардың есептік жазбаларын синхрондау және бағаларды беру мәселелері туындайды. ЖИ-дің енгізілуі білім алушыларға қолдау көрсетуді күшейтеді, контексттің шектеулі түсінігі, шешімдердің шынайы еместігі (XAI) және технологиялық галлюцинациялар сияқты тәуекелдерді тудырады. Платформалар үлкен деректер көлемін (кликтар, логтар, тест нәтижелері) өңдеуді талап етеді, серверлердің шамадан тыс жүктелуіне және Milvus сияқты арнайы серверлерді енгізуге әкеледі. Мультиллингвальділік мәселелері автоматты аударма қателіктерінен, әсіресе техникалық терминдерде туындайды, ал қауіпсіздік – GDPR нормаларына сәйкестікті және авторлық құқықтарды басқаруды қамтиды. Бұл зерттеу жүйелі әдеби шолу болып табылады және 2020-2026 жылдар аралығындағы 27 ғылыми мақаланы талдауға негізделген, оның ішінде Scopus деректер базасында индекстелген осы тақырыпқа қатысты қосымша 7 ғылыми мақалаға негізделген. Бұл мақалалар технологиялық мәселелердің шешімдерін, соның ішінде RAG технологиясын, білім графтары (EduKGs) және human-in-the-loop тәсілін қарастырады. Сондай-ақ, 20 мақала 2025 жылдың 30 маусымы мен 2 шілдесі аралығында Францияның Палайзо қаласында орналасқан Télécom Paris университетінде «Еуропалық MOOCs мүдделі тараптарының саммиті – EMOOCS 2025» халықаралық ғылыми конференциясы жинағына енген Нәтижелер ЖАОК платформаларын әзірлеуде технологиялық және педагогикалық факторлардың өзара байланысын көрсетеді, және соның негізінде білім беру тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Қазіргі заманғы биологиялық білім беру жүйесі интеграцияланған жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастыруға, пәнаралық байланыстарды түсінуге және аналитикалық ойлауды дамытуға бағытталған жаңа әдістемелік тәсілдерді қажет етеді. Зерттеудің мақсаты «эволюциялық оқыту» пәні шеңберінде білім алушылардың интеграцияланған жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын қалыптастыру әдістемесін әзірлеу және сынақтан өткізу болып табылады. Негізгі мәселе – эволюциялық процестерді бөлшектеп қабылдау, сабақтас пәндер арасындағы білімнің жеткіліксіз интеграциясы, білім беру процесінде цифрлық технологияларды жеткіліксіз пайдалану және білім алушылардың зерттеу қызметіне төмен қатысу деңгейі. Осы зерттеу барысында эволюциялық оқытудың тиімді әдістемелері әзірленіп, сынақтан өткізілді. Әдістемеде проблемаға бағытталған оқыту (PBL), жобалық оқыту, интерактивті технологиялар және пәнаралық тәсілдер қолданылды. Зерттеу 12 ай бойы жүргізіліп, үш кезеңнен тұрды: диагностикалық, қалыптастырушы және бақылау. Экспериментке бакалавриаттың 110 студенті қатысып, олар эксперименттік (55 студент) және бақылау (55 студент) топтарына бөлінді. Тиімділікті бағалау үшін математикалық статистика әдістері, соның ішінде Стьюдент критерийі, корреляциялық талдау және ANOVA қолданылды. Алынған нәтижелер білім деңгейінің айтарлықтай жоғарылағанын, ғылыми дәлелдемелерді құру қабілетінің артқанын, пәнаралық байланысты тереңірек түсінуді және студенттердің эволюциялық теорияны кәсіби қызметінде қолдануға дайындығын көрсетті. Эксперименттік топтың нәтижелері бақылау тобымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Әзірленген әдістеме эволюциялық теорияны оқытудың сапасын жақсарту, ғылыми дүниетанымды қалыптастыру және студенттердің сыни ойлау деңгейін көтеру үшін білім беру бағдарламаларына енгізілуі мүмкін. Алынған нәтижелер биология пәні оқытушыларының практикалық қызметінде пайдаланылып, болашақ мамандардың ғылыми сауаттылығын арттыруға көмектесе алады.

Мақалада педагогикалық колледждердің цифрлық білім беру ортасы жағдайында болашақ педагогтердің экологиялық жауапкершілігін қалыптастыруға бағытталған педагогикалық модельдің әзірленуі және эмпирикалық валидациясы ұсынылады. Зерттеудің өзектілігі Қазақстандағы педагог кадрларды кәсіптік даярлау жүйесінің цифрландырылуы және тұрақты даму жағдайында декларативті экологиялық білім беруден өлшенетін мінез-құлықтық өзгерістерге көшу қажеттілігімен негізделеді. Мақаланың мақсаты-цифрлық білім беру ортасы жағдайында болашақ педагогтерде экологиялық жауапкершілікті қалыптастырудың педагогикалық моделін әзірлеу және эмпирикалық түрде валидациялау, сондай-ақ когнитивті, құндылық, мінез-құлық және цифрлық құзыреттіліктерді кешенді диагностикалау негізінде оның тиімділігін бағалау. Эмпирикалық зерттеу 2024–2025 оқу жылында Батыс Қазақстан облысының екі педагогикалық колледжі базасында жүргізіліп, 16–20 жас аралығындағы 165 студентті қамтыды. Экологиялық жауапкершіліктің төрт компонентін — когнитивтік хабардарлықты, құндылықтық бағдарды, мінез-құлықтық дайындықты және цифрлық экологиялық құзыреттілікті — бағалау мақсатында Eco-Teacher-Responsibility (ETR) диагностикалық құралы әзірленді. Нәтижелер құрылымдалған қалыптастырушы бағдарламаны жүзеге асырғаннан кейін статистикалық тұрғыдан мәнді өзгерістерді көрсетті (p < 0.001; Cohen’s d = 0.82). Экологиялық жауапкершіліктің жоғары деңгейін көрсеткен студенттердің үлесі 15%-дан 44%-ға дейін артты, ал төмен деңгейдегілердің үлесі 49%-дан 11%-ға дейін азайды. Алынған нәтижелер цифрлық технологияларды, жобалық оқытуды және құндылыққа бағытталған педагогикалық қолдауды жүйелі түрде біріктіру болашақ педагогтердің тұрақты мінез-құлықтық өзгерістеріне ықпал ететінін дәлелдейді.

Инновациялық технологияларды пайдалана отырып, болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің лингводидактикалық әлеуетін дамыту – бастауыш сынып оқушыларын оқыту мен тәрбиелеу мәселелерін тиімді шешуге қабілетті мұғалімдерді даярлау сапасын арттыруға бағытталған өзекті мәселе. Жаңа технологияларды қолдануды талап ететін қазіргі білім беру үдерісі жағдайында педагог кадрларды даярлауда олардың кәсіби құзыреттілігін арттыруға ықпал ететін инновациялық әдістерді бейімдеп, енгізу қажет. Зерттеудің мақсаты – болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің лингводидактикалық әлеуетін арттыру үшін инновациялық технологияларды қолданудың әдістемелік тәсілдерін талдау және дамыту. Бұл тіл пәндерін тиімдірек оқытуға, балалардың сөйлеу және коммуникативті дағдыларын дамытуға жағдай жасайды. Зерттеудің өзектілігі болашақ мұғалімдердің лингвистикалық құзыреттілігін дамытуға ықпал ететін педагогикалық технологияларды жаңарту қажеттілігімен анықталады. Бастауыш сынып мұғалімдерінің оқу үдерісіне инновациялық технологияларды енгізу әрбір оқушының жеке ерекшеліктерін ескере отырып, олардың балаларды оқыту қабілетін жетілдіреді, сонымен қатар білім стандартының жалпы мақсаттары шеңберінде оқытудың заманауи әдістерін біріктіреді. Сонымен қатар, мультимедиялық, интерактивті тақта, компьютерлік бағдарламалар, электронды білім беру ресурстары және басқа да құралдар сияқты технологияларды қолдану тілдік пәндерді тиімді меңгеруге жаңа мүмкіндіктер ашады. Зерттеудің жаңашылдығы болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін лингводидактикалық оқытуға инновациялық технологияларды кіріктірудің әдістемелік негізін ұсынуында. Бұл тәсілдің ерекшелігі – оқушылардың жаңа білім беру құралдарымен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.

Мақалада шетел қазақтарын қазақ тілін оқытуда педагогикалық технологияларды қолданудың тиімділігі қарастырылады. Тілді үйрену мақсатында оқытушының педагогикалық қызметі, оқыту тәсілдері мен әдістерінің тілді саналы түрде үйренуге ынталандыратын құралдар жиынтығы болуы қажеттілігі маңызды. Қазақ тілін шет тілі ретінде оқытуда тіл үйренушіге шығармашылық дамуға мүмкіндік беру, тілді нақты өмірлік жағдайлармен байланыстыру, жетістіктердің өсу деңгейін жүйелі түрде өзін-өзі анықтау өзекті болып табылады. Тіл білімінде қазақ тілін шет тілі ретінде үйрену оны екінші тіл ретінде үйренуден өзгеше дамиды. Тілді жеңіл әрі тез үйренуде тіл үйренушілердің тілді меңгеру стратегияларын қолдана отырып, нақты қарым-қатынаста интерактивті-коммуникативті әдіске бағытталған іс-әрекеттермен айналысады деген идеяға сүйене отырып педагогикалық технологиялардың тиімділігін көрсеткіміз келеді. Зерттеудің мақсаты интерактивті-модульдік технологияны пайдалана отырып қазақ тілін шет тілі ретінде оқытудың стратегиялары мен мақсаттарын сипаттау, айқындау болып табылады. Маңыздысы коммуникативті тәсіл тіл үйренушілерге еркін қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді, ол бірқатар тиімді әрекеттер арқылы олардың тілді меңгеру ауқымын кеңейтеді. Тілді оқыту үдерісінде қолданылатын әдістер тілді меңгеруде маңызды рөл атқаратын механизм болып табылады. Біздің жағдайда, шетелдік қазақтарды қазақ тілін оқыту арқылы қазақ мәдениетімен, тарихымен, дәстүрлерімен, рухани құндылықтарымен таныстыру жүзеге асырылады, бұл интерактивті-модульдік технология элементтері арқылы көрсетілген. Тілді үйренуге тілдік орта, тілді үйренудің мақсаты, адамның таланты мен қасиеттеріне тәуелді емес фактор ретінде лайықты оқыту әдістемесі әсер етеді. Тек жүйелі және мазмұнды әдістеме мен әдіс-тәсілдер тілді үйренуде нәтижеге әкелетінін ескере отырып зерттеудің негізгі көрсеткіштері ретінде интерактивті-модульдік технологияны пайдалану талаптарынан туындайтын оқыту стратегиясы мен мақсаттарын қарастырамыз.

Мақалада болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін даярлауға ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) интеграциялау стратегиялары егжей-тегжейлі қарастырылады. Жаһандану және технологиялардың қарқынды дамуы жағдайында мұғалімдердің цифрлық мәдениетін қалыптастырудың қолданыстағы тәсілдерін талдауға ерекше назар аударылды. Авторлық талдау қолданыстағы әдістерді бағалауды, олардың кемшіліктерін анықтауды және оқу бағдарламалары мен курстарды оңтайландыру бойынша ұсыныстарды қамтиды. Акт интеграциясы пәнаралық көзқарасты қажет ететін күрделі мәдени, педагогикалық және әлеуметтік процесс ретінде ұсынылған. Зерттеудің мақсаты ақпараттықкоммуникациялық технологияларды (АКТ) жаһандану жағдайында олардың цифрлық мәдениетін қалыптастыруға және қолданыстағы тәсілдерді талдау, олардың шектеулерін анықтау және білім беру бағдарламалары мен әдістемелерін жетілдіру бойынша практикалық-бағдарланған ұсыныстарды әзірлеу негізінде білім беруді цифрлық трансформациялауға бағытталған болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін даярлау процесіне интеграциялаудың тиімді стратегияларын теориялық негіздеу және әзірлеу болып табылады. Зерттеу нәтижелері білім беру инфрақұрылымын жаңғырту, Цифрлық модульдерді әзірлеу және мұғалімдердің кәсіби даярлығын жетілдіру қажеттілігін растайды. Мақалада болашақ мұғалімдердің цифрлық мәдениетін қалыптастыру технологияларды педагогикалық инновациялармен, жеке тәсілдермен және әдістемелік базаны үнемі жаңартумен ұштастыра отырып қана мүмкін болатындығы баса айтылған. Зерттеу нәтижелері жобалық оқытуды, гибридті форматтарды, геймификацияны және бұлттық технологияларды енгізу сияқты білім беру процесін жақсарту бойынша стратегиялық ұсыныстарды қамтиды. Алынған мәліметтер айтарлықтай практикалық құндылыққа ие және білім беру мекемелері, саясаткерлер мен зерттеушілер арасындағы диалогты қалыптастыруға ықпал етеді. Авторлар қоғамның цифрлық трансформациясы жағдайында мұғалімдердің кәсіби дайындығының негізі болатын тұрақты цифрлық мәдениетті құру үшін жүйелі тәсіл қажет деген қорытындыға келеді.

Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы мен білім беру жүйесін цифрландыру дәуірінде оқушылардың ақпараттық мәдениетін дамыту ерекше рөл атқарады. Мақаланың мақсаты - білім беруді цифрландыру жағдайында олардың ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың негізгі құрамдас бөлігі ретінде тоғызыншы сынып оқушыларының оқу сауаттылығын дамытудың педагогикалық шарттары мен әдістемелерінің тиімділігін теориялық негіздеу және эксперименттік тексеру болып табылады. Бұл мәдениеттің негізгі аспектісі – оқушыларға әртүрлі мәтіндерді түсінуге, талдауға және бағалауға мүмкіндік беретін оқу сауаттылығы. Осы мақалада Алматы облысының ауылдық білім беру мектептерінің бірінде тоғызыншы сынып оқушыларының оқу сауаттылығын арттыру мақсатында жүргізілген педагогикалық эксперименттің нәтижелері баяндалады. Бұл бастаманың негізгі мақсаты оқушылардың ақпараттық мәдениетін дамытуға негіз қалау болды. Зерттеу 2025 жылдың наурызынан мамырына дейін жүргізілді және екі кезеңнен тұрды: диагностикалық және қалыптастырушы. Зерттеудің бастапқы кезеңі он сұрақтан тұратын сауалнаманы қамтыды. Екінші кезеңде мағыналы оқу, сыни талдау және дереккөздердің дұрыстығын тексеру дағдыларын дамытуға бағытталған тақырыптық модульдерді қамтитын оқу бағдарламасы әзірленді. Қалыптастырушы эксперименттің нәтижелері эксперименттік топтағы оқушылардың оқу сауаттылығы деңгейінде оң динамиканы көрсетті. Зерттеудің теориялық маңыздылығы оқушылардың өміріндегі оқу сауаттылығының рөлін ашу және оқу сауаттылығы мен тұлғалық ақпараттық мәдениеті арасындағы байланысты негіздеу болып табылады. Практикалық маңыздылығы – білім беру практикасында оқушылардың оқу сауаттылығын жеке тұлғаның ақпараттық мәдениетінің құрамдас бөлігі ретінде дамыту үшін қолдануға болатын тапсырмалар кешенін әзірлеу және сынақтан өткізу.

Мақалада болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің TIMSS және PIRLS халықаралық салыстырмалы зерттеулеріне деген кәсіби көзқарасын эмпириялық тұрғыда талдау көзделді. Мақаланың мақсаты – болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің TIMSS және PIRLS халықаралық салыстырмалы зерттеулеріне деген кәсіби көзқарасын эмпириялық тұрғыда талдау, олардың бұл зерттеулерді түсіну деңгейін, кәсіби құзыреттілікке ықпалын және оқыту тәжірибесіндегі маңызын анықтау, сондай-ақ алынған нәтижелер негізінде мұғалім даярлау жүйесіне халықаралық бағалау зерттеулерінің мазмұнын кіріктірудің тиімді бағыттарын негіздеу. Зерттеу барысында Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің «Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі» мамандығының 3-4 курс студенттері арасынан 60 білім алушы таңдалып, құрылымдалған сауалнама әдісімен деректер жиналды. Сауалнама 25 тұжырымнан құрастырылып, бес ұпайлы Ликерт шкаласы негізінде бағаланды. Алынған деректер JASP математикалық-статистикалық талдау бағдарламасының көмегімен факторлық талдау арқылы өңделді. Жүргізілген зерттеу нәтижесінде сауалнама көрсеткіштері бес негізгі мазмұндық факторға бөлінді: жалпы түсінік, кәсіби құзыреттілікке әсері, оқыту тәжірибесіне ықпалы, қызығушылық және қажеттілік, жеке көзқарас. Анықталған факторлық модельдің жарамдылығы Chi-square және параллельді талдау нәтижелерімен дәлелденіп, Пирсон корреляция коэффициенттері есептелді. Бұл зерттеу халықаралық бағалау зерттеулерінің болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің кәсіби құзыреттілігін қалыптастырудағы рөлін теориялық әрі эмпириялық тұрғыда негіздеуге үлес қосады. Сондай-ақ мұғалім даярлау жүйесіне TIMSS және PIRLS зерттеулерінің мазмұнын кіріктірудің өзектілігін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері білім беру реформаларына академиялық-тәжірибелік негіз ұсына отырып, болашақ бастауыш сынып мұғалімдерінің халықаралық зерттеулерге қатысу ынтасын арттырудың әлеуетін айқындайды.

Мақалада Қазақстандағы Ұлттық бірыңғай тестілеудің (ҰБТ) биология пәні бойынша тест сапасын бағалауға бағытталған кешенді зерттеу нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты Раш моделі бойынша психометриялық талдауды және танылған халықаралық эталонмен (AQA A-Level Biology) сыртқы мазмұнды салыстыруды қамтитын кешенді тәсілді пайдалана отырып, 2025 жылғы эмпирикалық деректер негізінде ЕО биология тестінің психометриялық қасиеттері мен мазмұндық жарамдылығын бағалау болып табылады. 2025 жылғы мәліметтер негізінде Раш моделін қолдану арқылы психометриялық талдау, сондай-ақ британдық AQA A-Level Biology бағдарламасымен мазмұндық бенчмаркинг жүргізілді. Салыстыру Блум таксономиясының когнитивті деңгейлерінің бөлінуі, бағалау мақсаттары (Assessment Objectives) және математикалық дағдылардың интеграциялану дәрежесі бойынша жүргізілді. Нәтижелер ҰБТ тапсырмаларының басым бөлігінің қанағаттанарлық психометриялық сипаттамаларын растады. Дегенмен, құрылымдық теңгерімсіздік анықталды: тесттің 59,1%-ын репродуктивті деңгейдегі тапсырмалар (AO1) құрайды, ал білімді қолдану мен талдау дағдылары (AO2/AO3) жеткіліксіз ұсынылған. Сондай-ақ заманауи бағыттардың, соның ішінде генетикалық технологиялардың фрагментарлы түрде қамтылуы атап өтілді. Алынған мәліметтер негізінде ҰБТ форматын жаңғырту бойынша практикалық ұсыныстар тұжырымдалды. Авторлар жоғары когнитивті деңгейдегі тапсырмалардың үлесін арттыруды, міндетті математикалық компонентті енгізуді және сарапшылық-академиялық валидация механизмдерін күшейтуді ұсынады. Ұсынылған шаралар емтиханның диагностикалық құндылығын және оның халықаралық білім беру стандарттарына сәйкестігін арттыруға бағытталған, бұл жоғары оқу орындарына абитуриенттерді сапалы іріктеу үшін өте маңызды.

Жаһандық экологиялық қиындықтардың артуы жағдайында жоғары білім беруде кешенді экологиялық оқыту, әсіресе физика сияқты жаратылыстану ғылымдары пәндерінде ерекше өзекті болып табылады. Мақаланың мақсаты - жоғары білім беру жүйесіндегі физика студенттерінің экожүйесін қалыптастыру моделін әзірлеу және эксперименттік тексеру, сондай-ақ оның экологиялық құзыреттілік деңгейін арттырудағы және тұрақты даму принциптеріне бағытталған тұрақты құндылық көзқарастарын қалыптастырудағы тиімділігін бағалау. Бұл мақалада физика студенттерінде экологиялық сәйкестікті дамыту моделі ұсынылған. Модельдің тиімділігін тексеру үшін Атырау университетінің физика мамандығы бойынша оқитын 46 үшінші курс студентінің (эксперименттік топта 23 және бақылау тобында 23) қатысуымен квазиэксперименттік зерттеу жүргізілді. Эксперименттік топта физиканы оқыту осы модельді енгізумен толықтырылды, ал бақылау тобы дәстүрлі оқу бағдарламасын пайдаланды. Экологиялық құзыреттілік және экологиялық сәйкестікті дамыту экспериментке дейін және кейін бағаланды. Статистикалық талдау (ANOVA, t-тест) бақылау тобымен салыстырғанда эксперименттік топта экологиялық құзыреттіліктің айтарлықтай артқанын және экологиялық сәйкестіктің айқынырақ дамығанын көрсетті. Нәтижелер физиканы оқытуға құрылымдалған экологиялық сәйкестікті дамыту моделін енгізу студенттердің экологиялық хабардарлығын тереңдетеді және олардың тұрақты даму құндылықтарына жеке берілгендігін нығайтады деген болжамды растайды. Мақала физиканы оқыту және мұғалімдерді даярлау үшін зерттеу нәтижелерінің салдарын талқылаумен аяқталады және модельді білім беру процесіне енгізу және экологиялық сәйкестікті дамытуды қолдау үшін болашақ зерттеулер үшін ұсыныстар берілген.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы білім беру жүйесінің негізгі міндетін ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, сондай-ақ ғылым мен тәжірибе жетістіктері негізінде тұлғаны қалыптастыру және кәсіби дамыту үшін жағдайлар жасау деп айқындайды. Бұл жаңа білім беру технологияларын енгізуді, білім беруді ақпараттандыруды және жаһандық коммуникациялық желілерге қолжетімділікті қамтамасыз етуді қамтиды [1]. Қазіргі білім берудің басты мақсаты – жан-жақты дамыған, тез бейімделетін, жоғары адамгершілік қасиеттерге ие әрі бәсекеге қабілетті тұлғаны тәрбиелеу. Бұл мақсатқа жету үшін заманауи ғылыми және әдіснамалық білімге ие, шығармашылықты дамытуға және тиімді оқытуға қабілетті мұғалімдерді даярлау қажет. Білім мазмұнын жаңарту білім беру жүйесінің дамуындағы жаңа кезеңді білдіреді. Аталған мақалада оқушылардың кәсіби бағдарлануы мәселесінің отандық және шетелдік зерттеулердегі зерттелу деңгейі талданып, «мамандық» ұғымының педагогикалық және психологиялық мәні қарастырылады. Мақаланың мақсаты-Оқушылардың кәсіптік бағдарлауының теориялық-әдіснамалық және психологиялық-педагогикалық негіздерін талдау, оның отандық және шетелдік зерттеулерде зерттелу деңгейін анықтау, сондай-ақ білім берудің заманауи жаңартылған мазмұны мен педагог кадрларды даярлауға қойылатын талаптар контекстінде мамандық ұғымының мәнін ашу. Оқушыларға кәсіби бағдар беру мәселелерінің зерттелу дәрежесінің сипаты педагогикалық, ғылыми-әдістемелік, психологиялық теориялар мен оқыту тәжірибесінің қазіргі заманғы даму деңгейімен анықталады. Кез келген оқу әрекетінің көп факторлылығы, құрылымдық күрделілігі мен жүйелілігі зерттеушілерді ғылыми талдау пәніне оқу-тәрбие процесінің заңдылықтарын зерттеу мен анықтаудың кешенді әдістерін қолдануға міндеттейді.

Цифрлық платформалар Қазақстанның Орал қаласындағы №7 мектептің оқу тәжірибесіне берік енгенімен, олардың жасөспірімдердің тілдік жетістіктеріне әсерін салыстырмалы тұрғыдан дәлелдейтін қатаң эмпирикалық деректер әлі де жеткіліксіз. Зерттеудің мақсаты – қысқа интерактивті микросессиялар форматында Wordwall цифрлық платформасын пайдаланудың грамматикалық және лексикалық дағдыларды қалыптастыруға, сондай-ақ сегізінші сынып оқушыларының ауызша сөйлеуін дамытуға әсерін эксперименттік бағалау, содан кейін эксперименттік және бақылау топтарының нәтижелерін салыстырмалы талдау негізінде цифрлық құралдарды білім беру процесіне интеграциялау тиімділігін негіздеу болып табылады. Бұл мақалада сегізінші сынып оқушыларының грамматиканы, лексиканы меңгеруі және ауызша сөйлеу дағдыларын дамытуына қысқа интерактивті Wordwall микросессияларының әсерін зерделеген квазиэксперименттік зерттеу ұсынылады. Зерттеуге 50 оқушы (эксперименттік топ, ЭТ = 25; бақылау тобы, БТ = 25) алты апта бойы қатысты: төрт апта оқыту жүргізіліп, одан кейін екі аптадан соң кешіктірілген ретенциялық тексеру өткізілді; екі топ та бір оқу бағдарламасын меңгерді, алайда эксперименттік топ Wordwall тапсырмаларын жүйелі түрде аптасына 3 рет 8–12 минуттан орындады. Бағалау алдын ала, қорытынды және кейінге қалдырылған (ретенциялық) тесттерді қамтыды; ауызша сөйлеу CAF рубрикасы (күрделілік, дәлдік, еркіндік) бойынша бағаланды. Post–Pre медиандық өсімдер бойынша эксперименттік топ бақылау тобынан жоғары нәтиже көрсетті: грамматикада өсім +14 балл (100 мүмкін балдан) қарсы +9; лексикада +9 (40-тан) қарсы +6; сөйлеуде +5,0 (30-дан) қарсы +3,5. Алдын ала айқындалған «маңызды прогресс» шегінен асқан оқушылардың үлесі де ЭТ-де жоғары болды (грамматика: 76% қарсы 40%; лексика: 72% қарсы 44%; сөйлеу: 64% қарсы 36%). Мақалада әсер ету тетіктері (ақпаратты еске түсіру практикасы, геймификация, ICAP), зерттеу шектеулері және Wordwall платформасын сабақтарға кіріктіру бойынша практикалық ұсыныстар талқыланады.

Мақалада жасанды интеллекттің (AI) негізгі принциптеріне (деректерге негізделген шешім қабылдау, білім алушы моделін құру, адаптивті дараландыру және үздіксіз кері байланыс) негізделген қашықтықтан оқыту платформасын әзірлеудің әдіснамалық құрылымы жасалып, оның тиімділігі эмпирикалық түрде тексеріледі. Зерттеудің мақсаты: (i) AI-қолдаулы платформаны құрудың құрылымдалған әдіснамасын қалыптастыру және (ii) оқу нәтижелері мен білім алушы белсенділігін сипаттайтын өлшемдік индикаторлар арқылы оның тиімділігін дәлелдеу. Ұсынылған құрылымдық-әдіснамалық модель төрт өзара кіріктірілген компоненттен тұрады: (1) платформа архитектурасы (деректерді жинау, контентті ұсыну, бағалау сервистері, аналитика және AI-қабат, әкімшілендіру/қауіпсіздік); (2) дараландыру механизмдері (білім алушы моделі, бейімделетін оқу траекториялары, ұсыным жүйесі, аналитикаға негізделген кері байланыс); (3) тиімділікті бағалау метрикалары (pre/post тест нәтижелері, оқу өсімі, қатысу белсенділігі көрсеткіштері, қанағаттану деңгейі); (4) нормативтік және педагогикалық талаптар (дербес деректерді қорғау, академиялық адалдық, қолжетімділік, күтілетін оқу нәтижелерімен сәйкестік). Әдіснама пилоттық апробация арқылы тексерілді: Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің Информатика кафедрасында “AI платформалары” пәні бойынша 2-курс магистранттары арасында квази-эксперимент жүргізілді (N=22; бақылау тобы n=11, эксперименттік топ n=11). Сипаттамалық нәтижелер бақылау тобында pre-test көрсеткіші 57.56%, post-test 69.55% болып, өсім 11.99 пайыздық пунктті (pp) және салыстырмалы өсім 20.86% құрағанын көрсетті; ал эксперименттік топта pre-test 51.05%, post-test 73.30%, өсім 22.25 pp, салыстырмалы өсім 44.08% болды.

Платформаның тиімділігі математикалық статистикамен негізделді: оқу өсімі (gain) бойынша Welch t-тесті топтар арасында мәнді айырмашылық бар екенін көрсетті (t=5.397, df=20.0, p<0.001), әсер мөлшері өте жоғары (Cohen’s d=2.30), ал орташа айырманың 95% сенімділік интервалы Δ=[6.30; 14.23] pp болды. Бастапқы деңгейді ескеретін ANCOVA талдауы (тәуелді айнымалы — post-test, фактор — топ, ковариат — pre-test) топ әсерінің мәнді екенін растады (F=26.323, df1=1, df2=19, p=0.0001), түсіндірілетін дисперсия үлесі жоғары деңгейде анықталды (partial η²=0.581). Жалпы алғанда, нәтижелер AI-негізделген дараландыру қашықтықтан оқыту жағдайында оқу өсімін едәуір арттырып, оқу нәтижелерінің тұрақтылығын күшейтетінін дәлелдейді.

Мақалада Əзірбайжан мен Қазақстан арасындағы мемлекеттік экономикалық қатынастардың стратегиялық аспектілері қарастырылады. Мақаланың мақсаты - сыртқы экономикалық ынтымақтастықты кеңейту əлеуетін бағалау, сауда байланыстарын əртараптандыру жəне жаһандық экономикалық трансформациялар жағдайында оларды одан əрі нығайту бойынша практикалық ұсынымдар əзірлеу мақсатында Əзірбайжан мен Қазақстан арасындағы мемлекетаралық экономикалық қатынастарды дамытудың стратегиялық аспектілерін кешенді талдау болып табылады. Посткеңестік кезеңдегі экономикалық процестер талданып, тəуелсіз мемлекеттер ретінде ұлттық экономикалардың құрылымы мен жаңғырту бағыттары айқындалады. Екі бауырлас мемлекет арасындағы сыртқы экономикалық байланыстарды кеңейту жəне сыртқы сауда айналымын əртараптандыру əлеуеті бағаланады. Экспорт пен импорттың тауарлық құрылымы ұсынылып, жоғары технологиялық жəне бəсекеге қабілетті өнімдердің көлемін арттыру маңыздылығы атап көрсетіледі. Жасыл энергетика саласында заманауи инфрақұрылымды дамыту жобалары жəне осы саланың əлеуетін бірлесіп пайдалану арқылы Еуропаға экспортты ұлғайту мүмкіндіктері қарастырылады. Əзірбайжан мен Қазақстан арасындағы жүк тасымалының арту мүмкіндіктері, əсіресе «Орта жол» (Транс-Каспий бағыты) халықаралық көлік-логистикалық дəлізін тиімді пайдалану арқылы талданады, бұл дəліз Еуропа мен Азияны біріктіреді. Екі ел арасындағы мемлекеттік қатынастар сипаттары мен инвестициялық қор құру арқылы инвестициялық ортаны жақсарту шаралары қарастырылады. Сондай-ақ сауда-экономикалық байланыстарды жандандыру жəне сыртқы сауда қатысушыларына қолайлы жағдай жасау қажеттілігі атап көрсетіледі. Мақала соңында Əзірбайжан мен Қазақстан арасындағы мемлекеттік сауда-экономикалық қатынастарды жетілдіру жəне дамыту бойынша ұсыныстар берілген.

Үкімет жасанды интеллект (ЖИ) саласындағы дағдыларды барған сайын білім беру реформасының басымдығы әрі инновациялық саясаттың құралы ретінде қарастырып отыр. Мақаланың мақсаты Қазақстанның жоғары білім беру жүйесінде жасанды интеллект дағдыларын дамыту саласындағы AI Sana бағдарламасын кешенді policy mix ретінде талдау және бағалау болып табылады. Бұл мақала 2024 жылдың соңында іске қосылған Қазақстанның AI-Sana бағдарламасына қатысты құжаттарға негізделген кейс-стади ұсынады. Бағдарлама білім алушыларды бастапқы AI сауаттылығынан менторлық сүйемелдеудегі жобаларға, ал аз бөлігі үшін стартаптарды акселерациялауға бағытталған кезеңдік траектория ретінде құрылған. Авторлар ұсынған бағдарламалық анықтамалық материалдарды ашық қолжетімді үкіметтік коммуникациялармен, беделді жарияланымдармен және ұқсас халықаралық бастамалардың ресми сипаттамаларымен салыстыра отырып, біз AI-Sana-ның саясаттық архитектурасын қалпына келтіреміз және оны жеке бір оқыту араласуы ретінде емес, policy mix ретінде талдау қажет деп тұжырымдаймыз. Бұл policy mix келесі элементтерді біріктіреді: (i) нормативтік мандатқа сүйенген оқу бағдарламаларын негізгі жүйеге енгізу; (ii) платформалық әріптестіктер және жергіліктендірілген микро-біліктіліктер; (iii) өңірлік «якорлық» университеттер арқылы іске асыру әлеуеті; (iv) жобаларды коммерцияландырумен байланыстыратын инновациялық воронка құралдары; және (v) ұлттық есептеу инфрақұрылымына инвестициялар арқылы қамтамасыз етілетін қолдаушы инфрақұрылым. Талдау сонымен қатар жылдам ауқымданатын бастамаларға тән өлшеу мәселелерін — әсіресе сертификаттар, бірегей білім алушылар саны және құзыреттердің өсуі арасындағы айырмашылықтың көмескіленуін, айқындайды және есеп беру деректеріндегі вариацияны талдамалық тұрғыдан маңызды нәтиже ретінде қарастырады. Микробіліктіліктерді басқару, цифрлық білім беруді басқару және жауапты генеративті ЖИ бойынша зерттеулерге сүйене отырып, біз ең төменгі есеп беру стандартын және кезеңдерге үйлестірілген индикаторларды қамтитын бағалау тұжырымдамасын ұсынамыз; бұл халықаралық салыстырмалылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Қазақстан жаһандық тұрғыдан айрықша маңызды мысал болып табылады, өйткені ол жоғары білімді жүйелік деңгейде қамтуды, инновацияны трансляциялауды және есептеу инфрақұрылымын ұштастырады; бұл ұлттық ЖИ стратегияларының университеттер арқылы қалай іске асырылатынын көрсетіп, сонымен қатар сапаны қамтамасыз ету, академиялық адалдық және платформаларға тәуелділік мәселелерін өткір қояды.

Жұмыртқа өндірісі өзінің жоғары экономикалық тиімділігімен нарықта ерекше орын алады. Негізгі артықшылықтары – қысқа өндірістік цикл, жоғары өнімділік, азыққа кететін минималды шығындар, экологиялық тұрақтылық және негізгі өткізу нарықтарына жақындығы. Бұл факторлар жұмыртқа бағасының қолжетімділігін сақтауға және олардың жыл сайынғы тұтынуының өсуіне ықпал етеді. Зерттеудің мақсаты – жаһандық жұмыртқа нарығының ұзақ мерзімді даму ерекшеліктерін талдап, отандық жұмыртқа өндірісінің экспорттық әлеуетіне баға беру негізінде саланың дамуына кері ықпал ететін факторлар мен тәуекелдерді жүйелеу және реттеу жолдарын ұсыну. Зерттеу нәтижесі – жаһандық жұмыртқа нарығының басты тенденциялары мен өсу бағыттарын талдау, сонымен қатар осы саланың дамуын тежейтін негізгі факторларды құрылымдауға бағытталған. Талдаудың негізгі бағыттарының бірі – жұмыртқа жеткізу географиясын және бағаның ұзақ мерзімді динамикасын зерттеу. Бұл өндіріс пен тұтынуды ұлғайтуға перспективалы аймақтарды анықтауға мүмкіндік береді. Жұмыртқа нарығын, азық-түлік қауіпсіздігі тұрғысынан стратегиялық маңызды сегмент ретінде, одан әрі дамытуға қолайлы болжамды іске асыру үшін тиісті шаралар қабылдау қажет. Кедергілерді реттеу арқылы Қазақстан жұмыртқа өнімдерінің экспорттық әлеуетін арттырып, халықаралық нарықта бәсекеге қабілетті ойыншыға айнала алады.

Қазақстан Республикасында табыстық теңсіздіктің сақталуы жағдайында мемлекеттік қайта бөлу тетіктерінің тиімділігін бағалау ерекше маңызға ие. Зерттеудің мақсаты – бюджеттен қаржыландырылатын әлеуметтік шығыстар мен квазимемлекеттік қаржыландырудың экономикалық теңсіздік көрсеткіштеріне ықпалын сандық тұрғыда бағалау. Зерттеудің эмпирикалық базасы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің, Ұлттық статистика бюросының және «Даму» қорының 2020–2024 жылдардағы ресми деректеріне негізделген. Зерттеу барысында индекстік, корреляциялық және салыстырмалы талдау әдістері, сондай-ақ табыстардың саралану көрсеткіштері (Джини коэффициенті, децильдік және квинтильдік алшақтықтар, децильдік коэффициент) қолданылды.

Зерттеу нәтижелері бюджет шығыстары мен квазимемлекеттік қаржыландыру көлемінің өсуі табыстық теңсіздіктің тұрақты төмендеуімен қатар жүрмейтінін көрсетеді. Әлеуметтік шығыстар мен теңсіздік көрсеткіштері арасында әлсіз байланыс анықталды, ал квазимемлекеттік құралдардың төмен табысты топтардың жағдайын жақсартуға ықпалы шектеулі болып отыр. Сонымен қатар бюджет және квазимемлекеттік қаржыландыру динамикасының жоғары үйлесімділігі байқалғанымен, бұл табыстарды қайта бөлу әсеріне әкелмейді. Алынған нәтижелер мемлекеттік қолдау көлемінен гөрі оның құрылымы, бағыттылығы және институционалдық іске асырылу тетіктері шешуші рөл атқаратынын көрсетеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы бюджет және квазимемлекеттік қаржыландыруды табыстарды қалыптастырудың өзара байланысты арналары ретінде кешенді бағалауда және олардың тиімділігін шектейтін құрылымдық факторларды айқындауда көрінеді.

Мақалада тұтынушылардың қарызға негізделген мінез-құлқының экологиялық салдарына баса назар аудара отырып, үй шаруашылығының қарыз ауыртпалығы мен тұрақты тұтыну арасындағы байланыс қарастырылады. Дүние жүзінде үй шаруашылықтарының қарыз деңгейі өскен сайын, тұтынушылар көбінесе тұрақты дамуға емес, шығындарға басымдық береді, бұл жауапты тұтыну мен өндіріске бағытталған Тұрақты Даму Мақсатына (ТДМ) 12 қайшы келуі мүмкін таңдау жасауға әкеледі. Библиометриялық талдауды пайдалана отырып, бұл зерттеу әдебиеттердегі зерттеу тенденциялары мен бар олқылықтарды анықтай отырып, үй шаруашылығының қарызы мен тұрақты тұтынуға бағытталған академиялық ландшафтты картаға түсіреді. Зерттеудің мақсаты-негізгі тенденцияларды, зерттеулердегі олқылықтарды анықтау және үй шаруашылықтарының қаржылық тұрақтылығы мен мақсаттарға жету арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін саясатты қалыптастыру бойынша ұсыныстар әзірлеу мақсатында ғылыми әдебиеттерді библиометриялық талдау негізінде үй шаруашылықтарының қарыз ауыртпалығы мен тұрақты тұтыну арасындағы байланысты анықтау және ғылыми негіздеу және қаржылық қарыздың экологиялық бағдарланған тұтынушылық мінезқұлыққа әсерін бағалау. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, үй шаруашылығы секторының қарыздық ауыртпалығы тұтынушылардың тұрақсыз мінез-құлқын тудырады, бұл қаржылық қысымға байланысты тұтынушылардың экологиялық саналы таңдау жасау қабілеті мен қабілетін шектейді. Сонымен қатар, бұл тізімді мәдениет, білім сияқты сипаттамалармен кеңейтуге болады. Талдау қарыздың тұтынуға әсері туралы зерттеулердің өсіп келе жатқан көлемін көрсетеді. Осыған қарамастан, үй шаруашылығы секторының қарыздық ауыртпалығы мен осы сектордың тұрақты тұтынуының қиылысын зерттейтін зерттеу Орталық Азиядағы ғылыми қоғамдастықта және Қазақстанның ғылыми-зерттеу ортасында жеткіліксіз қамтылған. Зерттеу нәтижелері қаржылық тұрақтылық пен экологиялық мақсаттарды теңестіретін саясаттың қажеттілігін көрсетеді.

Мақалада Smart Grid дамыту аясында электр энергетикасы саласындағы Заттар интернеті (IoT) технологияларының әлеуеті қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - IoT шешімдерін енгізудің экономикалық және экологиялық тиімділігін сандық бағалау, сондай-ақ олардың электрмен жабдықтаудың сенімділігін арттырудағы, пайдалану шығындарын азайтудағы және жаңартылатын энергия көздерін (ЖЭК) біріктірудегі әлеуметтік әсерін талдау. Зерттеу ақылды есептегіштерді (AMI), фидерлік сенсорларды, ақаулық деңгейіндегі ақпаратты қалпына келтіру (FLISR) жүйелерін және сұранысқа жауап беру (DR) қызметтерін қоса алғанда, орташа және төмен вольтты тарату желілеріне бағытталған. Зерттеу әдістемесі өнімділікті бағалау модельдеріне (NPV, IRR, TCO, өтелу мерзімі), айырмашылықтардағы айырмашылықтарға және өлшеуді тексеруге арналған IPMVP C нұсқасы стандартына негізделген. Қоршаған ортаға әсерін бағалау үшін ISO 14064-1 және GHG хаттамасының шығарындыларын есептеу қолданылды. 50 000 ақылды есептегіші бар орта көлемді тарату компаниясы үшін сандық мысал келтірілген. Зерттеу нәтижелері IoT енгізу 300 000 тұтынушы үшін жылына 600 миллион теңгеден астам жиынтық экономикалық пайда әкелетінін, электр қуатымен жабдықтаудың сенімділігін арттыратынын және тұтынушыларға қызмет көрсетуді жақсарта алатынын көрсетеді. Қоршаған ортаға әсері CO₂ шығарындыларының айтарлықтай азаюында көрініс табады, ал әлеуметтік әсерге электр қуатын өшіру уақытының қысқаруы, есептеу ашықтығының артуы және соңғы пайдаланушылардың сенімінің артуы кіреді. Бұл зерттеудің практикалық маңыздылығы инвестициялық жоспарлауға, тарифтерді реттеуге және ESG есептілігіне қолданылатын қайталанатын бағалау моделін әзірлеуде жатыр. Осылайша, IoT негізіндегі желіні цифрландыру оның экономикалық және экологиялық тұрғыдан орындылығын растайды және электр энергетикасы секторын ұзақ мерзімді жаңғыртудың стратегиялық бағыты ретінде қарастырылуы керек.

Қазақстан үшін – ресурстық тәуелділігі жоғары және табыстарды қайта бөлістіру үдерістерінде мемлекеттің рөлі айрықша ел ретінде – салық-бюджет және әлеуметтік тетіктердің тиімділігі мәселесі ерекше өзектілікке ие. 2000-жылдардың басынан бері Джини коэффициентінің біртіндеп төмендеуіне қарамастан, топаралық табыс айырмашылығының деңгейі Шығыс Еуропа мен ЭЫДҰ елдеріне қарағанда әлі де жоғары. Бұл қолданыстағы қайта бөлу тетіктерінің шектеулі тиімділігін және олардың нәтижелілігін бағалауға арналған неғұрлым кешенді құралдарды әзірлеу қажеттілігін көрсетеді. Осыған байланысты мақалада Қазақстандағы табыстарды қайта бөлістіру тетіктерінің тиімділігін өлшеудің әдістемелік тәсілі негізделген. Зерттеу аясында әзірленген интегралдық индекс мемлекеттің салық-бюджет жүйесі әлеуметтік саясаттың негізгі мақсаттарына – теңсіздікті азайтуға, кедейлікті төмендетуге, әлеуметтік осал топтарды кең әрі нысаналы қамтуға және жоғары табысты топтарға лайықты салық жүктемесін арттыруға қаншалықты қол жеткізетінін бағалауға мүмкіндік береді. Интегралдық бағалау қайта бөлістіру тетіктерінің нәтижелілігі туралы тұтас көрініс береді және саясатты мақсатты түрде түзетуге, тиімділікті арттыру әлеуеті жоғары бағыттарға күш шоғырландыруға жағдай жасайды.

Зерттеудің ғылыми маңызы – бөлістіру әсерлерін уақыт пен өңірлер бойынша салыстыруға мүмкіндік беретін бірыңғай және қайталанбалы талдау шеңберінде формализациялауында. Дегенмен, әзірленген индекстің маңызды шектеуі бар: Қазақстандағы ресми статистика негізінен қолдағы табыстар бойынша қалыптасады, ал қайта бөлінгенге дейінгі табыстар бойынша бағалар тек эксперименттік режимде жарияланады. Бұл паритетті көрсеткіштерді нормативтік тұрғыдан бекіту мен үй шаруашылықтарын зерттеу бойынша деректерге қолжетімділікті кеңейтуді қажет етеді. Осы мәселені шешу үшін жұмыста үй шаруашылықтарын зерттеу әдістемесін жетілдіру және табыстарды анықтау тәсілдерін біріздендіру жөнінде ұсынымдар берілген. Ұсыныстарды іске асыру Қазақстанның қайта бөлу саясатының тиімділігін, оның әлеуметтік нәтижелілігін және теңсіздік пен кедейлікті төмендету, әлеуметтік қолдаудың қамтуы мен нысандылығын арттырудағы ықпалын объективті бағалау үшін институционалдық негіз қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Соңғы жылдары Қазақстан Республикасында кәсіпкерлік құрылымдарды дамытуға қызығушылықтың артуы байқалады, өйткені бұл сектор жұмыс орындарын құруда, ел экономикасын әртараптандыруда және оның тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарады. Жақында құрылған Абай облысы зерттеу үшін ерекше назар аударуды қажет етеді. Аймақ аумағында әртүрлі аудандардың экономикалық, мәдени дамуында тарихи тұрғыдан айтарлықтай теңсіздіктер дамығаны белгілі. Абай саласындағы кәсіпкерлік құрылымдарды зерделеу әлеуетті өсу нүктелерін, сондай-ақ оны шешуді және дамыту перспективаларын талап ететін проблемаларды анықтауға мүмкіндік береді. Бұл осы зерттеуді өңірдің Өңірлік даму стратегияларын әзірлеу үшін маңызды етеді. Өңірлік экономиканы трансформациялау жағдайында бизнесті дамыту және инвестициялар тарту үшін қолайлы жағдайлар жасау үшін өңірдің ерекшелігін ескеру маңызды. Бұл мақалада Абай облысындағы кәсіпкерлік сектордың ағымдағы жағдайына талдау жасалды. Негізгі назар шағын және орта кәсіпкерліктің даму динамикасын талдауға, сондай-ақ оның тиімділігі мен тұрақтылығына әсер ететін факторларды анықтауға аударылады. Мақаланың мақсаты Абай облысындағы кәсіпкерлік қызметтің ағымдағы жай-күйін, кәсіпкерлер тап болатын мүмкіндіктер мен қауіптерді егжей-тегжейлі қарастыру, сондай-ақ өңірдің неғұрлым орнықты және тиімді дамуына ықпал ететін ұсынымдар мен басқару моделін беру болып табылады. Зерттеуде Абай саласындағы кәсіпкерлік құрылымдардың ағымдағы жағдайы мен дамуына талдау жүргізілді, сондай-ақ олардың дамуының негізгі тенденциялары анықталды.

Қазіргі жағдайда еуразиялық экономикалық дәліздерді дамыту кеңістіктік және әлеуметтік-экономикалық өсудің маңызды бағытына айналуда. Географиялық жағынан тиімді орналасуы мен дамыған инфрақұрылымы арқасында Қазақстан Еуропа мен Азия арасындағы жаңа көлік-логистикалық бағыттарды қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Жаһандық жеткізу тізбектерінің қайта құрылуы және транзиттік ағындар үшін бәсекелестіктің артуы жағдайында «Бір белдеу – бір жол» (BRI), Транскаспий халықаралық көлік бағыты (Middle Corridor) және TRACECA сияқты бастамалардың дамуы ерекше маңызға ие болып отыр. Мақаланың мақсаты – Қазақстанның еуразиялық экономикалық дәліздер жүйесіндегі рөлін талдау және 2020-2024 жылдар аралығында елдің көлік-логистикалық әлеуетінің даму динамикасын бағалау. Зерттеуде жүйелік және салыстырмалы талдау әдістері, сондай-ақ статистикалық деректерді жинақтау пайдаланылды. Жүргізілген талдау Қазақстан аумағы арқылы өтетін транзиттік тасымал көлемінің тұрақты түрде артып отырғанын және елдің өңірлік логистикалық торап ретіндегі маңызының күшейіп келе жатқанын көрсетті. 2020-2024 жылдар аралығында Транскаспий бағыты бойынша тасымал көлемінің үлесі төрт еседен астам өсті, бұл Қазақстанның еуразиялық байланысты қамтамасыз етудегі рөлінің артып келе жатқанын дәлелдейді. Оң динамикаға қарамастан, көлік саясатын әрі қарай жетілдіру мен халықаралық ынтымақтастықты тереңдетуді талап ететін инфрақұрылымдық және институционалдық шектеулер сақталып отыр.

Идеялар, шығармашылық және мәдени өнімдер негізгі қозғаушы күшке айналатын шығармашылық экономика жағдайында мәдениет пен зияткерлік әлеуеттің өзара байланысы ерекше мәнге ие болады. Мәдениетке қатысты білдірулер мен дәстүрлер инновациялар үшін шабыт көзіне айналады, ал шығармашылық әртүрлілікті қолдау ұлттық капиталдың интеллектуалды құрамын жақсартуға ықпал етеді. Бұл мақалада Қазақстанның 2020– 2024 жылдар аралығындағы мәдени индустрияларының (мұражайлар, театрлар, кітапханалар, кино, концерттік және мәдени-демалыс ұйымдары) дамуының негізгі трендтері мен көрсеткіштері талданады. Мақсат – осы салалардың елдің зияткерлік әлеуетін қалыптастырудағы рөлін бағалау және олардың креативті экономикамен байланысын анықтау. Мақала мәдени индустриялардың Қазақстандағы креативті экономикадағы зияткерлік әлеуеттің катализаторы ретінде қарастырады. Ол мұражайлар, театрлар, кітапханалар және киноиндустрия сияқты мәдени мекемелердің білімін кеңейтуге, хабардарлықты арттыруға және азаматтардың шығармашылық әлеуетін дамытуға әсері тұрғысынан маңыздылығын көрсетеді. Авторлар мәдени іс-шаралардың, келушілердің және цифрлық кітапханалар мен шығармашылық индустриялар сияқты инновациялық форматтағы мекемелердің өсуін көрсететін статистиканы талдайды. Мақалада мемлекеттік қолдау шаралары, мәдени және білім беру жобалары арқылы қоғамның зияткерлік әлеуетін нығайтуға бағытталған түрлі жобалар мен бастамалардың үлесін қарастырды. Бұл күш-жігер белсенді және сыни азаматтық қоғамды қалыптастыруға ықпал етеді, сонымен қатар тұрақты экономикалық және әлеуметтік прогресті құрудың кілті болып табылады. Зерттеу нәтижелері елдің мәдениеті мен зияткерлік әлеуетінің өзара байланысын дәлелдейді. Басқа ғалымдардың зерттеулерін зерттей отырып және зияткерлік әлеуеттің құрылымына неғұрлым кең және сараланған түрде қарау керек деген пікірге сүйене отырып, авторлар зияткерлік әлеуетті қалыптастыру тек ғылыми және техникалық жетістіктермен ғана емес, сонымен бірге мәдени мұраның әртүрлілігі мен байлығымен де байланысты деген қорытындыға келді.

Мақала цифрлық технологияларды енгізу деңгейі, бизнес-процестердің тиімділігі және кәсіпорындардың қазіргі нарықтық жағдайларға бейімделу қабілеті арасындағы байланысты анықтауға баса назар аудара отырып, цифрландырудың цифрлық экономика жағдайындағы кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігіне әсерін зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты ұйымдардың цифрлық белсенділік деңгейі, атап айтқанда, онлайн-тапсырыстарды жүзеге асыратын және тапсырыстарды Интернет арқылы алатын кәсіпорындардың үлесі – олардың бәсекелестік артықшылықтары арасындағы байланысты анықтау болып табылады. Зерттеу корреляциялық талдауды, орташа жылдық өсу қарқынын есептеуді және регрессиялық модельдеуді қоса алғанда, аналитикалық, статистикалық және экономикалық-математикалық әдістерді қолданды. Талдау нәтижелері цифрлық көрсеткіштер арасында күшті тікелей тәуелділіктің болуын растады – онлайн тапсырыстар жасайтын ұйымдардың үлесінің 1%-ға артуы цифрландырудың мультипликативтік әсерін көрсете отырып, онлайн тапсырыстар алатын ұйымдардың үлесінің орташа есеппен 2,122%-ға өсуіне әкеледі. Цифрлық технологиялар өнімділіктің өсуіне, шығындардың төмендеуіне, процестердің ашықтығын арттыруға және клиенттермен өзара әрекеттесуді жақсартуға ықпал етеді, бұл кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Зерттеу қорытындылары цифрландыру бәсекелестік артықшылықтардың жаңа тетіктерін қалыптастыра отырып және Қазақстанның жаһандық цифрлық экожүйеге орнықты өсуі, инновациялары мен интеграциялануы үшін жағдай жасай отырып, ұлттық экономиканы дамытудың жүйелі факторы болып табылатынын атап көрсетеді.

Қазақстанда мемлекеттік ипотекалық несиелеу бағдарламалары кең ауқымда іске асырылып отырғанына қарамастан, ғылыми зерттеулерде олардың жиынтық әлеуметтік әсерін әлеуметтік бағдарланған жобалар портфелі ретінде, яғни макроэкономикалық жағдайларды, тұрғын үйдің қолжетімділік параметрлерін және негізгі операторлардың институционалдық рөлін бір мезгілде ескеретін формалданған сандық бағалау әлі де жоқ. Қолданыстағы тәсілдер көбінесе жекелеген көрсеткіштерді (пайыздық мөлшерлемелер, бағалар, HAI, несиелеу көлемдері) талдаумен шектеліп, тұрғын үй саясаты саласындағы жобалық басқарудың нәтижелілігін кешенді бағалауға мүмкіндік бермейді. Мақаланың мақсаты-өзара байланысты жобалар портфелі ретінде қарастырылатын мемлекеттік тұрғын үй саясатының нәтижелілігін сандық бағалау құралы ретінде ипотекалық бағдарламалардың әлеуметтік әсерінің интегралды индексін (ISEH) әзірлеу және сынақтан өткізу, сондай-ақ макроэкономикалық, баға және институционалдық факторлардың Қазақстандағы тұрғын үйдің қолжетімділігіне және ипотекалық кредиттеудің әлеуметтік тиімділігіне әсерін айқындау. Осы жұмыста аталған мәселені шешу мақсатында мемлекеттік тұрғын үй саясаты шеңберінде өзара байланысты жобалар жиынтығы ретінде қарастырылатын ипотекалық бағдарламалардың әлеуметтік әсерінің интегралдық индексі (ISEH) әзірленіп, эмпирикалық тұрғыда апробацияланды. Индекс нақты халық табыстарын, тұрғын үй бағаларын, ипотекалық пайыздық мөлшерлемелерді, проблемалық берешек үлесін, тұрғын үймен қамтамасыз етілу деңгейін және даму институты әрі жобалық оператор ретіндегі «Отбасы банк» АҚ-ның нарықтағы үлесімен сипатталатын институционалдық факторды біріктіреді. Эмпирикалық талдау 2015–2024 жылдар деректері негізінде үш өңірлік кластер (Астана, Алматы және Қазақстанның басқа өңірлері) бойынша корреляциялық, регрессиялық және факторлық талдау әдістерін қолдану арқылы жүргізілді. Нәтижелер ипотекалық жобалардың әлеуметтік әсері ең алдымен халық табыстарының деңгейі мен тұрғын үй бағаларының динамикасымен айқындалатынын, сонымен қатар Отбасы банк жүзеге асыратын институционалдық үйлестірудің де статистикалық тұрғыдан маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Банк тұрғын үй жобалары портфелін басқаруда жүйеқұраушы және контрциклдік функция атқарады. ISEH мәндерінің өңірлік конвергенциясының анықталуы орталықтандырылған жобалық басқарудың тұрғын үйге қолжетімділікті теңестірудегі және мемлекеттік бағдарламалардың әлеуметтік нәтижесінің тұрақтылығын арттырудағы тиімділігін растайды.

Мақалада зерттеу нысаны болып университеттердің, бизнес пен үкіметтің өзара әрекеттесуін қамтитын, оны сандық трансформация және жасанды интеллект (AI) енгізу контекстінде қарастыру үшін Ицкович пен Лейдесдорфтың «үштік спираль» (Triple Helix) тұжырымдамалық моделі болып табылады. Бұл аспектіде зерттеудің мақсаты экономиканың сандық трансформациясы контекстіндегі классикалық «үштік спираль», сондай-ақ жасанды интеллекті(AI) енгізудің тұрақтылық деңгейін талдау мен бағалау арқылы мүмкін болатын өзгерістердің бағдарын анықтау мәселесі алға тартылды. ХХІ ғасырдағы инновациялық даму динамикасы цифрлық экономикадағы «үштік спираль» тұжырымдамасының рөліне және оның көп деңгейлі экожүйелерде модельдеу критерийлерінің қолайлылығына қатысты экономикалық тұрғыда іргелі эволюциялық өзгерістер орын алып жатқанын көрсетті. Осындай қалыптасып келе жатқан сандық экономика мен жасанды интеллект енгізуге қолайлы жағдайларды есепке ала отырып, модельдің Triple Helix 2.0 толықтырылған концептуалды интерпретациясын оның бастапқы нұсқасының кеңейтілген түрі ретінде ұсынылады.

Зерттеу барысында орнықты технологиялық прогресс үшін негіз құру және инновациялық экожүйенің негізгі субъектілері арасындағы өзара әрекеттесуді жеделдетуді цифрландыру мен AI-тің инновациялық үдерістің катализаторы ретінде қолдануда кеңейтілген Triple Helix 2.0 моделінің әсері ескеріледі. Бұл модельді Қазақстанда цифрлық экономика жағдайларына бейімдеуге, сондай-ақ венчурлық капиталдың жеткіліксіз дамуы мен технологиялар трансферті проблемалары сияқты оның қиындықтарды жеңудегі мүмкіндігіне ерекше назар аударылады. Бұл сандық технологиялар мен АИ интеграциясы тұрақты инновациялық кластерлерді қалыптастыру үшін матрица ретінде құру үшін жағдай жасай отырып, үшжақты өзара іс-қимылдың тиімділігін арттырады деп күтілуде. Мақалада Қазақстанның инновациялық дамуын жеделдету үшін AI енгізу мүмкіндіктері қарастырылған. Жұмыста Triple Helix моделін қолданудың халықаралық тәжірибесі және оның экономикасы дамыған және дамушы елдерде бейімделуінің талдауы келтірілген. Бұл Triple Helix 2.0 моделін Қазақстан тәжрибесіне сәтті енгізу үшін мамандарға таңдау жасауда көмегін тигізетіні аса маңызды екенін атап көрсету орынды. Қазақстанға тұрақты инновациялық кластерлерді құру, ғылым және білім беру инфрақұрылымын дамыту, инновациялық өсу үшін жағдай жасауда мемлекеттің рөлін күшейту қажет болады. Қорытындылай келе, цифрлық технологиялар мен AI интеграциясы экономикалық және әлеуметтік прогреске ықпал ететін бейімделгіш және тұрақты инновациялық экожүйелерді құрудың негізгі элементі болып табылатыны жұмыста атап өтілді.

Зерттеудің өзектілігі өңірлер деңгейінде қаржы ресурстарын қалыптастыру тетіктерін өзгерте отырып, қаржылық қауіпсіздік тәуекелдерін күшейтетін экономиканың цифрлық трансформациясының ықпалына байланысты. Мақалада экономиканың цифрлық трансформациясы жағдайында өңірдің қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тұжырымдамалық негіздері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты цифрландыру жағдайында аймақтың қаржылық қауіпсіздігін қалыптастырудың тұжырымдамалық тәсілдерін негіздеу болып табылады. Зерттеу объектісі Қазақстан Республикасының өңірлік қаржы жүйесі, зерттеу пәні цифрлық экономика жағдайында өңірдің қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз ету тетіктері болып табылады. Зерттеуде жүйелік және салыстырмалы талдау, сонымен қатар статистикалық деректерді жалпылау және құрылымдау әдістері қолданылды. Зерттеу барысында институционалдық, технологиялық, қаржы-экономикалық, кадрлық және әлеуметтік компоненттерді қамтитын өңірдің қаржылық қауіпсіздігінің негізгі тұжырымдамалық элементтері жүйеленді. Өңірлер бойынша интернет-ресурстары бар ұйымдар санының серпінін талдау негізінде цифрлық іскерлік белсенділіктің республикалық маңызы бар қалаларға қарай құрылымдық ауысуы анықталып, қаржылық тұрақтылықтың төмендеу қаупі жоғары өңірлер айқындалды. Өңірлік дамудың ерекшеліктерін ескере отырып, өңірлердің қаржылық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге кешенді көзқарас қажеттілігі негізделген. Зерттеудің теориялық маңыздылығы-аймақтың қаржылық қауіпсіздігін талдаудың тұжырымдамалық тәсілдерін дамытуда, практикалық маңыздылығы-алынған нәтижелердің аймақтардың қаржылық тұрақтылығын бағалау және цифрлық дамудың экономикалық тетіктерін негіздеу үшін қолданылуында болып табылады.

Өнеркәсіптік саясат секторын зерделеу саласындағы ғылыми зерттеудің өзектілігі зерделенетін сегмент қызметінің тиімділігін арттыруға, сондай-ақ осы тиімділікті қолдай алатын жаңа жағдайлар жасауды қарастыруға көмектесетін жаңа реформациялық ұсыныстар жасауға негізделген, соның салдарынан, бұл даму орнықтылығынан көрініс табатын болды. Мақаланың мақсаты: зерттеудің әрі теориялық, әрі практикалық аспектілерін қозғайтын Қазақстан Республикасының аумағындағы өнеркәсіптік саясатты егжей-тегжейлі зерделеу және бұл зерделенетін секторды жетілдіру мен дамытудың жаңа тұжырымдамалық көзқарастары мен жолдарын қарастыруға көмектеседі. Ғылыми зерттеуде проблеманы теория мен практиканы қарастыру аспектілерінен ашуға көмектесетін әртүрлі әдіснамалық көзқарастар пайдаланылды. Мұндай әдістерге теориялық әдіснамалық көзқарасты, функционалдық әдіснамалық көзқарасты, талдау әдісін, салыстырмалы талдау әдісін, ғылыми әдебиеттерді талдау әдісін, диалектикалық әдіснамалық көзқарасты, синтез әдісін жатқызған жөн. Ғылыми зерттеуге барлық аталған көзқарастарды тарту арқасында, соның нәтижесінде авторлар алға қойған барлық міндеттерді орындауға, атап айтқанда, «өнеркәсіптік саясат» және «инновациялық қызмет» ұғымдарын, олардың белгілері мен қағидаттарын ашуға болады, бұл осы сектордың тетігін түсінуге; Қазақстан Республикасының аумағында өнеркәсіптік саясат қызметінің іс жүзінде қалай іске асырылып жатқанын ашуға, сондай-ақ шет мемлекеттердің тәжірибесін пайдалана отырып, салыстырмалы талдау жүргізуге көмектеседі; сайып келгенде, осы факторларды зерделеу арқасында өнеркәсіп секторын жетілдіру жолдарын бөліп көрсетуге болады. Ғылыми зерттеудің нәтижесінде орнықтылықпен және белсенділікпен сипатталатын Қазақстан Республикасы өнеркәсіптік саясатының тиімділігін арттыру әдістері бөліп көрсетілетін болады.

Іскерлік туризм қазіргі заманғы туристік индустрияның қарқынды дамып келе жатқан сегменттерінің бірі болып табылады және мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық дамуында маңызды рөл атқарады. Халықаралық конференцияларды, форумдарды, көрмелер мен корпоративтік іс-шараларды өткізу іскерлік байланыстарды дамытуға, білім және технологиялармен алмасуға ықпал етеді, сондай-ақ қалалық инфрақұрылым мен қызмет көрсету саласын дамытуды ынталандырады. Іскерлік туризмнің ерекшелігі ол туристердің экономиканың аралас салаларына таралатын шығындарының жоғары болуы және айтарлықтай мультипликативті әсер етуі болып табылады. Мақалада басқарудың инновациялық әдістерінің іскерлік туризмді дамытудағы алатын орны және туристерді қабылдаушы аумақтар үшін экономикалық тиімділігі қарастырылады. Мақаланың мақсаты-басқарудың инновациялық әдістерінің іскерлік туризмді дамытуға әсерін зерттеу, олардың қабылдаушы аумақтар үшін экономикалық тиімділігін бағалау және MICE индустриясының бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақты дамуын арттырудағы цифрлық технологиялар мен заманауи басқару құралдарының маңыздылығын негіздеу. Үдеріс барысында Іс-шараларды басқаруды цифрландыруды талдауға, CRM жүйелерін, оқиғаларды басқару платформаларын, сұранысты талдау құралдарын және қызмет сапасын басқарудың заманауи әдістерін енгізуге ерекше назар аударылады. Халықаралық тәжірибе мен статистикалық деректерді талдау негізінде MICE (Meetings, Incentives, Conferences, Exhibitions) индустриясында инновациялық басқару шешімдерін енгізудің экономикалық нәтижелері бағаланады. Зерттеу нәтижелері басқарудың инновациялық әдістерін қолдану іскерлік іс-шаралар санының артуына, іскер туристердің шығындарының артуына, операциялық шығындардың төмендеуіне және экономика үшін мультипликативті әсердің күшеюіне ықпал ететінін көрсетеді. Алынған қорытындылар инновациялық басқару туристік дестинациялардың бәсекеге қабілеттілігін арттырудың және іскерлік туризмнің орнықты дамуының маңызды факторы болып табылатынын растайды.

Мақала Қазақстан Республикасы Атырау облысының мысалында мүмкіндігі шектеулі адамдарды жұмыспен қамтудың салалық құрылымын (бұдан әрі - МША) және өңірлік деңгейде еңбек белсенділігі мен жұмысқа орналасудағы гендерлік алшақтықты зерделеуге арналған. Мүгедектігі бар адамдардың жұмыспен қамтылуын талдаудың теориялық тәсілдері, гендерлік айырмашылықтарды өлшеудің әдіснамалық құралдары (сипаттамалық статистика, регрессиялық талдау), сондай‑ақ МША үшін жұмыс орындарының қолжетімділігіне әсер ететін өңірдің әлеуметтік-экономикалық бейінінің ерекшеліктері қарастырылады. Талдау негізінде Атырау облысындағы еңбек нарығының инклюзивтілігін арттыру бойынша практикалық ұсынымдар ұсынылады. Мақаланың мақсаты-Атырау облысындағы мүмкіндігі шектеулі жандарды жұмыспен қамтудың салалық бейінін кешенді зерттеу және жұмыспен қамтудың инклюзивтілігін арттыру бойынша іс жүзінде негізделген ұсынымдар әзірлеу мақсатында өңірлік еңбек нарығындағы гендерлік алшақтықтың ауқымын, себептері мен тетіктерін анықтау. Мақсатқа жету үшін Атырау облысының экономикалық‑салалық құрылымы сипатталып, жұмыс күшіне негізгі сұранысты, еңбек белсенділігіндегі гендерлік айырмашылықтарды, мүмкіндігі шектеулі адамдардың жұмыспен қамтылуы мен кірістер деңгейіндегі айырмашылықтарды және гендерлік алшақтықты айқындайтын секторлар айқындалды. Билік органдарына, жұмыспен қамту қызметтеріне және жұмыс берушілерге аймақтағы қайта даярлау, жұмыс орындарын бейімдеу және инклюзивті жалдауды ынталандыру бағдарламаларын дамыту бойынша ұсыныстар берілді.

Экономиканы цифрландыру және интеллектуалдық технологияларды өнеркәсіптік өндіріске жаппай енгізу жағдайында жасанды интеллектті қолдануды құқықтық реттеудің маңызы артып келеді. Өнеркәсіптің дамуы мемлекеттің экономикалық тұрақтылығы мен технологиялық бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді, ал интеллектуалдық инженерлік шешімдерді енгізу өндірістік процестердің тиімділігін арттыруға, жабдықтардың тоқтап қалуын азайтуға және өнім сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, өнеркәсіп саласында жасанды интеллектті пайдалану ақпараттық қауіпсіздік, заңды жауапкершілікті бөлу және деректерді қорғау мәселелерімен байланысты жаңа құқықтық тәуекелдердің туындауына әкеледі. Зерттеудің мақсаты — Қазақстан Республикасында өнеркәсіп саласында жасанды интеллектті қолданудың құқықтық реттелуін талдау және шетелдік тәжірибені, соның ішінде Америка Құрама Штаттарының тәжірибесін ескере отырып, ұлттық заңнаманы жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу. Тақырыптың өзектілігі инновациялық технологиялардың дамуын қамтамасыз етумен қатар, өнеркәсіптік сектордағы қоғамдық мүдделерді қорғауға бағытталған теңгерімді құқықтық тетікті қалыптастыру қажеттілігімен айқындалады. Зерттеу барысында формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және жүйелік әдістер, сондай-ақ АҚШ-тың өнеркәсіптік компанияларында жасанды интеллект элементтері бар инженерлік шешімдерді енгізу тәжірибесін талдау қолданылды. Авторлардың бірінің кәсіби қызметі аясында алынған эмпирикалық материалды пайдалану жоғары автоматтандырылған өндіріс жағдайында жасанды интеллектті құқықтық сүйемелдеудің ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді.

Мақала халықаралық құқықтағы делдалдық институтын құқықтық реттеуді жетілдірудің проблемалары мен бағыттарын талдауға арналған. Авторлар делдалдық қызметті реттейтін қолданыстағы халықаралыққұқықтық нормаларды талдап, делдалдық институтын тиімді қолдануға кедергі келтіретін реттеу саласындағы бар проблемаларды айқындайды. Мақаланың мақсаты – халықаралық құқықтағы делдалдық институтын құқықтық реттеудің қазіргі жай-күйіне кешенді талдау жасау, оның нормативтік бекітілуі мен практикалық қолданылуындағы негізгі мәселелерді анықтау, сондай-ақ халықаралық қауіпсіздікке төнетін қазіргі заманғы сын-қатерлер мен халықаралық қатынастардың даму үдерістерін ескере отырып, делдалдықтың халықаралыққұқықтық тетіктерін жетілдіру қажеттілігін негіздеу.

Жеке назар халықаралық қатынастардағы делдалдықтың дамуындағы қазіргі заманғы үрдістерге және халықаралық ұйымдар тәжірибесіне аударылады. Жүргізілген талдау негізінде делдалдық жөнінде жаңа әмбебап халықаралық шарт әзірлеу қажеттілігі тұрғысынан құқықтық реттеуді жетілдіру бағыттары ұсынылады. Күтілетін нәтижелер: делдалдықты реттейтін қолданыстағы халықаралық-құқықтық нормалардағы олқылықтар мен қайшылықтарды анықтау; халықаралық практикадағы делдалдық пен медиация институтының дамуындағы қазіргі заманғы үрдістерді жүйелеу; делдалдық жөніндегі әмбебап халықаралық шартты әзірлеудің орындылығын негіздеу; халықаралық ұйымдар шеңберінде медиацияны институционалдандыруға қатысты ұсыныстарды тұжырымдау, соның ішінде халықаралық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешудің тиімділігін арттыруға және жаһандық тәуекелдерді, оның ішінде ядролық қатерлерді азайтуға бағытталған мамандандырылған халықаралық медиациялық платформаларды құру.

Мақалада сондай-ақ халықаралық ұйымдар аясында медиацияны институционалдандырудың даму үрдісі талданады және халықаралық қақтығыстарды кешенді түрде шешу, соның ішінде ядролық қатерлерді азайту үшін мамандандырылған халықаралық платформалар (медиациялық хабтар) құру ұсынылады.

Мақалада жер қойнауын пайдалану, оның ішінде түсті және сирек жер металдарын барлау және өндіру саласындағы құқықтық реттеу мәселелері зерттеледі. Жоғары технологиялардың дамуымен түсті және сирек жер металдарының маңызы артты. Олар машина және аспап жасауда, химия өнеркәсібінде және басқа да түрлі тауарлар өндірісінде қолданылады. Әлемнің жетекші елдері түсті және сирек жер металдарының кен орындарын бақылау, оларды өндіру және пайдалану саласында бәсекелесуде. Мақаланың мақсаты бар проблемаларды анықтау және ұлттық мүдделерді қорғауға, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу мақсатында түсті және сирек жер металдарын барлау мен өндіруді қоса алғанда, жер қойнауын пайдалану саласындағы құқықтық реттеуді кешенді талдау болып табылады. Түсті және сирек жер металдарының ірі кен орындарының иелері өздерінің ұлттық мүдделерін қорғауға, табиғи байлықтарын ұтымды және барынша тиімді пайдалануға ұмтылады. Түсті және сирек жер металдарын барлау және өндіру қоршаған ортаны қорғауды, пайдалы қазбаларды ұтымды пайдалануды, қауіпсіз өндіру әдістерін пайдалануды қамтамасыз ету қажеттілігімен байланысты. Осы мақсатта мемлекет өндірудің лицензиялық және келісімшарттық режимдерін, жер қойнауын пайдалану, қоршаған ортаны қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы заңнаманың сақталуын бақылауды белгілейді. ҚР пайдалы қазбаларды өндіру саласындағы заңнамасы ұлттық мүдделер мен жалпыхалықтық игілікті қорғау жөніндегі қосымша құқықтық тетіктерге мұқтаж. Бұл ҚР аумағында қайта өңдеу өнеркәсібін дамыту, республиканың пайдалы қазбаларды дербес өз бетінше өндіруі және пайдалануы, барлық өндіруші компанияларға әділ салық салу, жер қойнауын пайдаланушылардың инфрақұрылымдық және әлеуметтік жобаларға қатысуы. Жер қойнауын пайдалану саласындағы мемлекеттік және құқықтық реттеу неғұрлым әділ және халықтың мүдделеріне сай болуға тиіс.

Женева конвенциясында бейбіт тұрғындарды қарулы қақтығыстардың салдарынан қорғауды құқықтық реттеу басым бағыт болып табылады. Мақаланың мақсаты - Женева конвенцияларының ережелері мен қамқоршы адамдардың құқықтық мәртебесінің ерекшеліктерін анықтау және халықаралық гуманитарлық құқық нормаларының сақталуын халықаралық бақылау тетіктерін жетілдіру бағыттарын негіздеу үшін қосымша I хаттама негізінде қарулы қақтығыстар жағдайында азаматтық халықты қорғауды халықаралық құқықтық реттеуді кешенді талдау болып табылады. Жұмыста авторлар қамқорлық мәртебесі бар азаматтардың санаттарын зерттейді. Оларға, атап айтқанда: мәжбүрлі мигранттар, 15 жасқа дейінгі балалар, әскери қызметке қатысы жоқ журналистер жатады. Мақаланың тақырыбын ашу үшін 1977 жылы 1949 жылғы IV Женева конвенциясының дамуына қабылданған Қосымша I хаттамаға жан-жақты талдау жасалды. Бұл халықаралық құжатта бейбіт тұрғындарға әскери қақтығыс аймағындағы, бірақ қақтығысушы тараптардың азаматтары болып табылмайтындар да, қарулы қақтығыс елдерінің азаматтары болып табылатындарға да қатысты адамдардың кең ауқымын қорғау реттеледі. Мақалада авторлар халықаралық гуманитарлық құқықтың негізгі принциптерін сақтаудың маңыздылығын атап өтеді. Қорытындыда азаматтық халықты қорғау жөніндегі Женева конвенциясы мен Қосымша I хаттаманың ережелерін бұзу фактілерін тергеу жөніндегі халықаралық комиссияның қызметі жанжалдасушы тараптардың комиссияның құзыретін тануына байланысты болмауға тиіс екендігі атап өтілді. Комиссияның құзыреттілік деңгейін, авторлардың пікірінше, Қауіпсіздік Кеңесі, Бас Ассамблея, адам құқықтары жөніндегі Кеңес, Бас хатшы және адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссар анықтауы керек. Комиссия азаматтық халықтың құқықтарын қорғау саласындағы мамандар мен сарапшылардан, сондай-ақ қажеттілігі соғыс қимылдары процесінде қалыптасатын жағдайларға байланысты басқа сарапшыларданда тұруы тиіс.

Мемлекеттік қызметтегі мүдделер қақтығысы мемлекеттік органдардың тиімділігіне және қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне қатер төндіреді. Институционалдық реформалар жүргізіліп жатқан Қазақстанда бұл мәселе стратегиялық сын-қатер ретінде қарастырылады. Мүдделер қақтығысы сыбайлас жемқорлықтың алғышарты бола отырып, билік органдарының қызметінде «сұр аймақтарды» қалыптастырады. Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы мүдделер қақтығысын басқарудың ерекшеліктерін анықтау, өзге елдердің тәжірибесін талдау және бұл қақтығыстардың алдын алудың тиімді әдістерін ұсыну. Әдіснамаға БҰҰ, ЭЫДҰ және TI тәжірибелерін салыстырмалы зерттеу, 29 сараптамалық сұхбат және 10 255 мемлекеттік қызметшіні қамтыған социологиялық сауалнама кіреді. Деректерді өңдеу үшін регрессиялық және корреляциялық талдау қолданылды. Нәтижелер мүдделер қақтығысының тәуекелі институционалдық тетіктердің әлсіздігіне, ұғымдардың айқын еместігіне және оқыту бағдарламаларының жеткіліксіздігіне байланысты артып отырғанын көрсетеді. Анықтамаларды жаңарту, декларациялау тәжірибесін жетілдіру және институционалдық жауапкершілікті арттыру жүйелі «4-D тәсілін» қамтиды (Definition, Drilling, Declaration, Due diligence). Қорытындылар формалды-нормативтік тәсілден құндылыққа негізделген бағытқа көшудің қажеттілігін растайды. Бұл Қазақстандағы институттардың тұрақтылығын және сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Мақала Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптаулар мәселелері жөніндегі Арнаулы баяндамашысы Хуан Мендестің бастамасымен әзірленген тиімді жауап алу жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының қағидаттарын («Мендес қағидаттары» деп аталатын) талдауға және олардың Қазақстан Республикасының қылмыстық процесіндегі құқықтық кепілдіктерді дамытудағы әлеуетін зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты БҰҰ-ның тиімді жауап алу ("Мендес қағидаттары") қағидаттарын кешенді талдау және оларды ұлттық құқықтық жүйеге бейімдеу және енгізу бойынша практикалық ұсынымдар әзірлей отырып, халықаралық тәжірибені салыстырмалы-құқықтық зерттеу негізінде Қазақстан Республикасының Қылмыстық процесінде құқықтық кепілдіктерді жетілдіру үшін олардың әлеуетін бағалау болып табылады. Зерттеуде мәжбүрлеуді қолданбай, шынайы ақпарат алуға бағытталған ғылыми негізделген, этикалық тұрғыдан бейтарап және адам құқықтарына бағдарланған жауап алу моделіне сүйенетін аталған қағидаттардың тұжырымдамалық негіздері қарастырылады.

Польша мен Литваның тәжірибесіне жүргізілген салыстырмалы-құқықтық талдау негізінде Мендес қағидаттарын енгізудің негізгі нәтижелері айқындалды, олардың қатарында күш қолдану жөніндегі шағымдар санының азаюы, құқық қорғау органдарына деген қоғам сенімінің артуы және дәлелдемелердің жол берімділігінің жоғарылауы бар. Мақалада көрсетілген қағидаттарды Қазақстанның құқықтық жүйесіне бейімдеудің қажеттілігі негізделеді, бұл барлық жауап алуларды міндетті түрде бейнетіркеуді енгізуді, тергеушілерді даярлау жүйесін когнитивтік жауап алу әдістемелерін енгізу арқылы жаңғыртуды, сондай-ақ тергеу әрекеттеріне қоғамдық және институционалдық бақылауды күшейтуді көздейді.

Авторлар Мендес қағидаттарын іске асыру қылмыстарды ашу міндеттері мен жеке тұлғаның құқықтарын қорғау арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге, сондай-ақ қылмыстық сот ісін жүргізудің тиімділігі мен ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді деген қорытындыға келеді. Аталған қағидаттарды енгізу кінәсіздік презумпциясына, адам қадір-қасиетін құрметтеуге және құқық үстемдігіне негізделген Қазақстандағы қылмыстық сот төрелігінің жаңа парадигмасын қалыптастыру жолындағы маңызды қадам ретінде қарастырылады.

Зерттеу Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелдік қарулы қақтығыстарға қатысуын қылмыстық құқық пен криминалистика тұрғысынан кешенді түрде талдауға бағытталған алғашқы ғылыми жұмыстардың бірі болып табылады. Мақаланың мақсаты-Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелдік қарулы қақтығыстарға қатысуын кешенді қылмыстық-құқықтық және криминалистикалық талдау, құқықтық реттеу мен құқық қолдану практикасындағы олқылықтар мен проблемаларды анықтау, сондай-ақ ҚР ҚК 172-бабын жетілдіру және осы қылмыстарды тергеу мен дәлелдеудің тиімділігін арттыру жөнінде ғылыми негізделген ұсыныстар әзірлеу. Зерттеуде заңнамадағы олқылықтар, қасақана ниет пен уәждемені дәлелдеудегі қиындықтар, сондай-ақ ҚК 172- бабы бойынша істерді тергеу және сот қарауы тәжірибесіндегі мәселелер ашып көрсетіледі. Қылмыстық құқықтық саралау, дәлелдемелерді жинау және құқық қорғау органдарының халықаралық құрылымдармен өзара іс-қимылы бойынша жаңа тәсілдер ұсынылады. Сонымен қатар шетелдік тәжірибемен салыстырмалы-құқықтық талдау жүргізіліп, отандық заңнаманы жетілдіруге қатысты ұсыныстар ғылыми тұрғыда негізделген. Зерттеу нәтижесінде Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелдік қарулы жанжалдарға қатысу фактілерін саралау, тергеу және дәлелдеу барысында туындайтын қылмыстық-құқықтық және криминалистикалық мәселелер айқындалды. ҚК-нің 172-бабында көзделген қылмыс құрамының жеткілікті түрде нақтыланбауы, құқықтық реттеудегі түсініксіздік пен олқылықтар, сондай-ақ мұндай әрекеттердің субъективтік белгілерін анықтау барысында тергеу-сот практикасының қиындықтары анықталды. Мақалада ҚК-нің 172-бабының диспозициясын нақтылау және елімізден тыс жерлердегі қарулы қақтығыстарға қатысқаны үшін жауапкершілікке тартуды реттейтін нормаларды тәжірибеде қолдану жөніндегі ұсынымдарды қоса алғанда, Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасын жетілдіру бойынша нақты ұсыныстар берілген.

Мақалада Қазақстан Республикасының Еуразиялық экономикалық одаққа қатысуы жағдайында кеден органдары қызметінің ұйымдастырушылық-құқықтық және институционалдық негіздерін жетілдіру мәселелері қарастырылады. Мақаланың мақсаты-Еуразиялық экономикалық одаққа қатысу жағдайында Қазақстан Республикасы кеден органдары қызметінің ұйымдық-құқықтық және институционалдық негізін жетілдіру бағыттарын негіздеу, олардың функционалдық және бағалау жүйесіндегі бар теңгерімсіздіктерді анықтау, сондайақ цифрландыруды және сыртқы экономикалық қызметке қатысушылармен өзара іс-қимылды ескере отырып, фискалдық және бақылау функцияларын іске асырудың тиімділігін арттыру жөнінде ұсыныстар әзірлеу. Қазіргі уақытта ұлттық заңнамада кеден органдары өз құзыреті шеңберінде мемлекеттік кірістер органдары ретінде айқындалған, бұл олардың қызметінің жедел бағытының өзгеруіне және өкілеттіктерінің тарылуына алып келді. Соның нәтижесінде мемлекеттің экономикалық және ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты негізгі функцияларын толық көлемде жүзеге асыру мүмкіндіктері шектелуде. Осыған байланысты авторлар Қазақстан Республикасы мемлекеттік кірістер органдарын институционалдық тұрғыдан жетілдіру қажеттілігіне назар аударады, бұл кеден органдарының фискалдық және бақылау функцияларын жүзеге асыру тиімділігін арттыруға бағытталған.

Зерттеуде құқықтық және салыстырмалы талдауды халықаралық салыстырмалы бағалау көрсеткіштерін қолданумен, сондай-ақ сыртқы экономикалық қызметке қатысушыларға жүргізілген сауалнама нәтижесінде алынған эмпирикалық деректермен ұштастыратын кешенді әдіснамалық тәсіл пайдаланылды. Зерттеу нәтижелері Қазақстан Республикасындағы кеден органдары қызметінің тиімділігін бағалаудың қолданыстағы жүйесінде құрылымдық теңгерімсіздіктің бар екенін көрсетті: ол негізінен фискалдық нәтижелерге бағытталып, бақылау функцияларын, көрсетілетін қызметтердің сапасын және бизнес-қоғамдастықпен өзара іс-қимыл деңгейін жеткілікті түрде қамтымайды. Сонымен қатар, зерттеу барысында кеден органдарының цифрлық инфрақұрылымындағы бірқатар техникалық және ұйымдастырушылық кемшіліктер анықталып, олардың кедендік қызметтердің тиімділігі мен сенімділігіне теріс әсер ететіні белгіленді.

Мақалада Қазақстан Республикасындағы көшіп-қонушылардың әкімшілік жауапкершілігіне қатысты мәселелер, қолданыстағы заңнама мен құқық қолдану тәжірибесінің өзекті тұстары жан-жақты талданады. Зерттеудің мақсаты – көші-қон саласындағы әкімшілік жауапкершілік институтын кешенді түрде саралап, оның мәселелі аспектілерін анықтау, халықаралық тәжірибемен салыстырмалы талдау жүргізу және жетілдіруге бағытталған нақты ұсыныстар ұсыну. Авторлар шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдардың әкімшілік құқық бұзушылықтары бойынша қолданылатын заңнамалық нормаларды, құқық қолдану тәжірибесін және олардың халықаралық стандарттарға сәйкестігін талдай отырып, ҚР ӘҚБтК-нің 492, 517, 518 және 519-баптарына байланысты сот тәжірибесін және статистикалық деректерді негізге алады. Германия, Франция, АҚШ, Канада және Ресей Федерациясының тәжірибесімен салыстырмалы-құқықтық талдау жүргізіледі. Мақалада негізгі мәселелер ретінде санкциялардың шамадан тыс қатаңдығы, құқық бұзушылықты дараландырудың жеткіліксіздігі, әкімшілік рәсімдердің формалды сипаты, кәсіби қорғаушы мен аудармашының қолжетімсіздігі, гуманитарлық факторлардың ескерілмеуі және әкімшілік жолмен елден шығару мәселелері атап өтіледі. Сонымен қатар, авторлар заңнамалық тұжырымдарды нақтылау, жеңілдететін мән-жайларды ескеру, осал топтардың құқықтарын қорғау, құқықтық көмектің тиімділігін арттыру, көші-қон рәсімдерін цифрландыру және мемлекет мүдделері мен көшіп-қонушылардың құқықтары арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық тетіктерді жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлейді. Авторлардың пайымдауынша, көші-қон саясаты адам құқықтарын қорғау халықаралық қағидаттарымен үйлесуі тиіс. Бұл зерттеу әкімшілік жауапкершілік жүйесін гуманизациялауға және әділеттілікті арттыруға бағытталған.

Мақалада есірткі қылмыстарымен байланысты қылмыстық істерді тергеу мәселелерін зерттеу бойынша жүргізілген зерттеудің негізгі аспектілері мен нәтижелері ашылады. Негізгі мақсатқарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеудің әртүрлі кезеңдерінде туындайтын жүйелік проблемаларды талдау және оларды шешу бойынша ұсыныстар әзірлеу. Зерттеу бірнеше негізгі проблемаларды анықтады: тінту кезінде қылмыстық іс жүргізу заңнамасының бұзылуы, іс жүргізу құжаттарын рәсімдеудегі қателіктер, сот сараптамаларының нәтижелерін уақтылы алмау, бұл көбінесе дәлелдемелерге жол бермеуге және соның салдарынан тергеуді тоқтатуға әкеледі. Қазіргі заманғы технологияларды интеграциялау және сотқа дейінгі өндірістің сақталуын бақылауды күшейту қажеттілігіне ерекше назар аударылады, бұл тергеу органдары жұмысының тиімділігін едәуір арттыруы мүмкін. Авторлар тергеу қызметкерлерінің кәсіби дағдыларын дамытуға баса назар аударады, оған жаңа әдістерді оқыту және заңгерлік дайындықты күшейту кіреді. Бұл шаралар тергеулердің сапасы мен тиімділігін едәуір арттыруға, қателіктерді азайтуға және сот төрелігіне қоғамдық сенімді нығайта отырып, рәсімдердің қатаң сақталуына ықпал етуге көмектеседі. Жұмыстың теориялық маңыздылығы қылмыстық процестің проблемаларын жүйелеу және ғылыми негізделген шешімдерді ұсыну болып табылады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы есірткі қылмыстарын тергеу процесін оңтайландыру үшін нәтижелерді қолдану мүмкіндігінде көрінеді, бұл құқықтық тәртіпті нығайтуға және Қазақстан Республикасының Құқық қорғау жүйесіне деген сенімді арттыруға ықпал етеді.

Мақала қоршаған ортаны қорғау және табиғатты ұтымды пайдалану саласындағы экономикалық тетіктерді анықтайтын нормалардың құқықтық табиғаты мен функционалдық рөлін кешенді зерттеу қарастырылған. Мақаланың мақсаты - қоршаған ортаны қорғау және табиғатты ұтымды пайдалану саласындағы экономикалық тетіктерді реттейтін нормаларды кешенді теориялық-құқықтық талдау болып табылады. Авторлар осы нормалардың генезисіне, олардың ішкі құрылымына және қазіргі жағдайда құқықтық іске асырудың ерекшеліктеріне терең талдау жасайды. Жұмыста Қазақстан Республикасының "жасыл экономика" моделіне стратегиялық көшу призмасы арқылы экологиялық нұсқамаларды түсіндірудің теориялық-әдіснамалық тәсілдері қайта түсіндіріледі. Экологиялық құқық принциптері мен эмиссиялық төлемдер, экологиялық сақтандыру және салықтық маневр сияқты экономикалық ынталандыру құралдары арасындағы жүйелік байланыстарды анықтауға ерекше назар аударылады. ҚР Экологиялық кодексін қоса алғанда, қолданыстағы заңнаманы құқықтық талдау призмасы арқылы құқықтық реттеудегі қайшылықты аспектілер мен олқылықтар ашылады. Зерттеу экологиялық-құқықтық ойдың дамуының негізгі тенденцияларын сыни тұрғыдан түсінуге негізделген, бұл авторға табиғатты пайдалану субъектілеріне құқықтық әсер ету тетіктерін егжей-тегжейлі көрсетуге мүмкіндік берді. Қорытындыда отандық заңнаманы жаңғырту бойынша авторлық теориялық ережелер мен ғылыми негізделген ұсыныстар тұжырымдалған. Ұсынылған шаралар құқық қолдану практикасының тиімділігін арттыруға және экологиялық құқық Доктринасын табиғи ортаның жай-күйі үшін экономикалық жауапкершілікті түсінудің жаңа тұжырымдамалық тәсілдерімен байытуға бағытталған.

Мақалада сақтандыру құқығындағы сақтандыру алдындағы ақпаратты ашу міндетін реформалаудың жаһандық үрдістері зерделенеді. Зерттеудің негізгі мақсаты – Ұлыбритания, Аустралия, Жаңа Зеландия, Сингапур және Еуропалық Одақ елдеріндегі заңнамалық инновацияларды салыстырмалы талдау арқылы Қазақстан үшін практикалық ұсыныстар әзірлеу. Халықаралық тәжірибе сақтандырушылардың мүдделерін басым қорғайтын, ашу жүктемесін тұтынушылардан сақтандырушыға ауыстыратын және пропорционалды кепілдіктер мен есептік шарттар жүйесіне көшуді көрсететін анық трендті ашады. Мақаланың мақсатысақтандыру шартын жасасқанға дейін ақпаратты ашудың халықаралық тәсілдерін салыстырмалы талдау негізінде нарықтың ашықтығын арттыруға, сақтанушыларды қорғауды күшейтуге және ұлттық құқықтық жүйені халықаралық стандарттарға сәйкес келтіруге бағытталған Қазақстан Республикасының сақтандыру заңнамасын жетілдіру жөнінде практикалық ұсынымдар әзірлеу. Осы талдама негізінде Қазақстанның сақтандыру нарығын халықаралық стандарттар деңгейіне көтеруге бағытталған төрт негізгі бағыт ұсынылады: ашу ережелерін жеңілдету және нақтылау; тұтынушылық және коммерциялық сақтандыруды ажырататын құқықтық режімдер енгізу; сақтандырушының ақпараттық міндеттемелерін, соның ішінде түсіндіру және ескерту міндетін, күшейту; біріктірілген кодекс түрінде заңнаманы жүйелеу (кодтау). Реформаны іске асыруда регулятордың белсенді ролі ерекше атап өтіледі. Ұсынылған шаралар сақтандыру нарығындағы өзара сенімді нығайтуға, мәмілелердің ашықтығын арттыруға және тұтынушылардың құқықтарын тиімді қорғауға ықпал етеді. Тәуекелдерді басқаруды жақсарта отырып, бұл трансформация нарықтың тұрақтылығын арттырып, шетелдік инвестициялар үшін қолайлы жағдай жасай алады, сонымен қатар ұлттық заңнаманы жаһандық тәжірибеге сәйкес келтіреді.

Мақалада авторлар киберқауіпсіздік мәселелеріндегі мемлекеттің ұлттық қауіпсіздіктің шетел тәжірибесімен тікелей байланысты мүмкіндіктерін зерттейді. Киберқауіпсіздікті қамтамасыз етудегі халықаралық тәжірибенің ғылыми - теориялық негіздерін зерделеу, заңнаманы жетілдіру, киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мамандарды даярлау және олардың біліктілігін арттыру арқылы пайдаланушылардың дербес деректерін, мемлекеттік органдар сайттарын киберқауіпсіздіктен қорғауды жетілдіру арқылы Қазақстан Республикасында киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуді арттыру мақсатында мемлекеттік басқару тетіктері қаралатын болады. Мақаланың мақсаты – киберқауіпсіздік саласындағы халықаралық тәжірибені зерделеу негізінде Қазақстан Республикасында киберқауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді мемлекеттік басқару тетіктерін айқындау және жетілдіру. Негізгі бағыттары - осы саладағы халықаралық зерттеулерді ескере отырып, көптеген міндеттерді жедел шешуге мүмкіндік береді. Ғылыми зерттеу идеясы арнайы құзыреттіліктерін дамыту үшін жағдай жасау мақсатында киберқауіпсіздік негіздерін зерделеу, ақпараттық қауіптердің түрлері, киберқауіптермен күресудің құралдары мен әдістері, дербес ақпараттарды қорғау, киберқауіптердің нақты қауіп екеніне сендіру. Жұмыстың ғылыми тұрғысында, тәжірибелік маңыздылығын сипаттау. Жүргізіліп жатқан жұмысты бағалау, талдау және жүйелеу. Киберқауіпсіздіктің қауіпті соқтығыстарға кездесуіне құпия ақпараттың сақталуын, инфрақұрылымнан тұрақты жұмысты қамтамасыз ете отырып, қауіптердің алдын алу, анықтау және оларға ден қою әдістерін қамтиды. Киберқауіпсіздік жеке тұлғалардан бастап ірі корпорацияларға дейін барлығы үшін маңызды және үнемі жетілдіруді және жаңа қауіптерге бейімделуді көздейтін зерттеу. Ккибершабуылдарға тиімді қарсы тұру және тәуекелдерді азайту үшін киберқауіпсіздіктің негізгі принциптері мен технологияларын түсіну. Жыл сайын хакерлік шабуылдар мен олардан келтірілген залал тез өсуде. Кибершабуылдар әрдайым дерлік өзімшілдік мақсатта деректерге қол жеткізумен байланысты. Жүргізілген зерттеудің мәні – Қазақстан Республикасында киберқауіптердің ықтималдығын төмендету үшін ұйымдастырушылық, құқықтық, техникалық құрамдас бөліктерді қамтитын кешенді шаралар қабылдау.