РЕСЕЙДІҢ ОТАРЛЫҚ САЯСАТЫНА ҚАРАМАСТАН ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДА ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫ

Зерттеу қазақ даласында, әсіресе XIX ғасырдағы патшалық Ресейдің отаршылдық саясаты кезінде Ислам дінінің таралуы мен орнықтылығын талдайды. Архивтік құжаттар, тарихи жазбалар, саяхатшылардың еңбектері мен ғылыми әдебиеттерді зерттеу арқылы, діннің қазақтардың рухани, моральдық және интеллектуалдық өміріндегі маңызды рөлін сақтап қалғаны көрсетіледі. Зерттеудің мақсаты – Ресейдің отарлық билігі кезеңінде қазақ даласында исламның таралуының тарихи динамикасы мен ерекшеліктерін анықтау, сондай-ақ отарлық ықпал мен орыстандыру саясаты жағдайында оның қазақ қоғамының діни бірегейлігін, зияткерлік әлеуетін және мәдени тұтастығын сақтаудағы әлеуметтік, білім беру және мәдени рөлін айқындау. Ерекше назар исламдық білім беру институттарының, діни қайраткерлердің, қажылықтың және жәдидшілдік қозғалысының қазақтардың ислам мәдениеті мен білімінің дамуы мен трансформациясындағы рөліне аударылады. Мәдреселер мен ауыл мектептері діни біліммен қатар шығыс тілдері, логика, философия және тарих пәндерін қамти отырып, кешенді білім беру жүйесін қамтамасыз етті. Белгілі қожа әулеттері мен молдалар Ислам білімін тарату мен моральдық тәрбиенің негізгі қозғаушы күші болды, ал қажылық әртүрлі қауымдастықтар арасында діни бірлік пен ұлттық сана қалыптастырды. Сонымен қатар, Жәдидтік қозғалыстың ықпалы да қарастырылып, оның Еуропалық педагогикалық әдістерді мұсылман білім беру жүйесіне енгізгені, білім реформасының алғашқы қадамдары ретінде бағаланады. Жалпы, бұл зерттеу колониялық қысымға қарамастан, Исламның қазақ қоғамында мәдени және интеллектуалдық тұрақтылықты сақтауда негізгі күш болғанын дәлелдейді.

1. Левшин А. Описание Киргиз-Казачьих, или Киргиз-Кайсацких орд и степей. Санкт-Петербург: —1832. — 315 с.

2. Еврейнов А. Внутренняя, или Букеевская, Киргиз-Казачья Орда. Современник. — №10.—1851. — С.49

3. Басилeв В. Домусульманские верования и обряды в Средней Азии. Москва:—1975.—163 с.

4. Миропиев М. О положении русских инородцев. Санкт-Петербург:—1901. — 54 с.

5. Оренбургский Центральный Государственный Архив (ОЦГА). Ф.461. Оп.1. Д.1260. —10 с.

6. ОЦГА. Ф.2282. Оп.1. Д.1604. —267 с.

7. ОЦГА. Ф.3. Оп.10. Д.6353. —4 с.

8. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архиві (ҚР ОМА). 44. Ф. Оп.1. Д.48845. —18 с.

9. ҚР ОМА. 44. Ф. Оп.1. Д.3171. —4с.

10. Уалиханов Ш. Собрание сочинений. Том 3. Алма-Ата: —1985. —182 с.

11. Зиманов С. Общественный строй казахов первой половины XIX века и Букеевское Ханство. —Алматы: — 2009. — С.141—192 .

12. Тажибаев Т. Просвещение и школы Казахстана во второй половине XIX века. Алматы: —1962.— С.83—84.

13. Сабитов Н. Мектебы и медресе у казахов. Алматы: — 1950. — С.16-17.

14. Рысбеков Т. Бөкей Орда тарихы. Орал. —2011. — 54 б.

15. Мұханбетжанов, А. Бөкей Ордасындағы білім Беру. Қазақ тарихы. —№5 (112). —2004. — Б.45.

16. Қойгелдиев М. Жетісудағы Ресей Билігі (ХІХ ғ. – 1917 ж.). Астана: — 2004. — 160 с.

17. Мұхтарова Г. Қазақстандағы Ислам діні: қажылық (ХІХ-ХХ). Алматы:— 2009. — Б.3-16.

18. Рустемов С. Орынбор мүфтилігі және қазақтар // Қазақ тарихы.— №4. — 2004. — С.82

19. Егембердиев М. Патшалық ресей және мұсылмандық оқу орындары. Қазақ тарихы. —№3.— 2005. — С.19

20. Абдуллин Р. Ислам и Россия: Исторические аспекты взаимоотношений. Москва. — 2006. — 128 с.

21. Мұхаметшин Р. Татары и ислам в ХХ веке. Казань. — 2003. — 26 с.

22. Adilbaeva Ş. Kazak Kültüründe İslam. Bilig. —№21. —2002. — S.52

23. Killioğlu, M.Е. 18.-20. Yüzyıllar Arasında Kazak Bozkırında Dini Uyanış. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. №18.Trabzon. —2021. —113 s.

24. Somuncuoğlu. T. Türkistan’da Eğtim (1865-1917) ve Çarlik Rusya’sının Sosyo-Politik Açıdan Eğitime Yaklaşımı. Ankara. —2006. —S.26-27.

25. Baymırza H. Türkistan devletlerinin millî mücadeleleri tarihi. Анкара. — 1995. — S.127. — [Electronic resource]. — URL: https://turkistanilibrary.com/tr/content/basmacilar-turkistan-milli-mucadele-tarihi-1917-1934 (дата обращения 15.09.2025).

26. Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII-XIX вв. Алматы: — 2003. — 18 с.

27. Кляшторный С.Г. Султанов Т.И. Государства и народы Евразийских степей: от древности к Новому времени. Санкт-Петербург: —2009. — 267 с.

28. Мустафина Р.Представления, культы, обряды у казахов. Алма-Ата: —1992. — 32 с.

29. Микульский Д. Традиционная и новая элита. Москва: — 1997. — 9 с.

30. Басилов В. Ислам у казахов. Москва: — 1997. — 33 с.

31. Жандарбек З. Қаратышқанова Қ. Қазақ халқы құрамындағы қожалардың қазақ тарихындағы рөлі. Түркология. — №2 (110). — 2022. — 115 с.