ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИПОТЕКАЛЫҚ НЕСИЕЛЕУ ЖОБАЛАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ӘСЕРІН САНДЫҚ БАҒАЛАУ: «ОТБАСЫ БАНКІНІҢ» ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ РӨЛІ

Қазақстанда мемлекеттік ипотекалық несиелеу бағдарламалары кең ауқымда іске асырылып отырғанына қарамастан, ғылыми зерттеулерде олардың жиынтық әлеуметтік әсерін әлеуметтік бағдарланған жобалар портфелі ретінде, яғни макроэкономикалық жағдайларды, тұрғын үйдің қолжетімділік параметрлерін және негізгі операторлардың институционалдық рөлін бір мезгілде ескеретін формалданған сандық бағалау әлі де жоқ. Қолданыстағы тәсілдер көбінесе жекелеген көрсеткіштерді (пайыздық мөлшерлемелер, бағалар, HAI, несиелеу көлемдері) талдаумен шектеліп, тұрғын үй саясаты саласындағы жобалық басқарудың нәтижелілігін кешенді бағалауға мүмкіндік бермейді. Мақаланың мақсаты-өзара байланысты жобалар портфелі ретінде қарастырылатын мемлекеттік тұрғын үй саясатының нәтижелілігін сандық бағалау құралы ретінде ипотекалық бағдарламалардың әлеуметтік әсерінің интегралды индексін (ISEH) әзірлеу және сынақтан өткізу, сондай-ақ макроэкономикалық, баға және институционалдық факторлардың Қазақстандағы тұрғын үйдің қолжетімділігіне және ипотекалық кредиттеудің әлеуметтік тиімділігіне әсерін айқындау. Осы жұмыста аталған мәселені шешу мақсатында мемлекеттік тұрғын үй саясаты шеңберінде өзара байланысты жобалар жиынтығы ретінде қарастырылатын ипотекалық бағдарламалардың әлеуметтік әсерінің интегралдық индексі (ISEH) әзірленіп, эмпирикалық тұрғыда апробацияланды. Индекс нақты халық табыстарын, тұрғын үй бағаларын, ипотекалық пайыздық мөлшерлемелерді, проблемалық берешек үлесін, тұрғын үймен қамтамасыз етілу деңгейін және даму институты әрі жобалық оператор ретіндегі «Отбасы банк» АҚ-ның нарықтағы үлесімен сипатталатын институционалдық факторды біріктіреді. Эмпирикалық талдау 2015–2024 жылдар деректері негізінде үш өңірлік кластер (Астана, Алматы және Қазақстанның басқа өңірлері) бойынша корреляциялық, регрессиялық және факторлық талдау әдістерін қолдану арқылы жүргізілді. Нәтижелер ипотекалық жобалардың әлеуметтік әсері ең алдымен халық табыстарының деңгейі мен тұрғын үй бағаларының динамикасымен айқындалатынын, сонымен қатар Отбасы банк жүзеге асыратын институционалдық үйлестірудің де статистикалық тұрғыдан маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Банк тұрғын үй жобалары портфелін басқаруда жүйеқұраушы және контрциклдік функция атқарады. ISEH мәндерінің өңірлік конвергенциясының анықталуы орталықтандырылған жобалық басқарудың тұрғын үйге қолжетімділікті теңестірудегі және мемлекеттік бағдарламалардың әлеуметтік нәтижесінің тұрақтылығын арттырудағы тиімділігін растайды.

1. Astana International Financial Centre. The chartbook: Kazakhstan’s economy in charts and figures. AIFC. 2025 – Available at: —URL: https://aifc.kz/wp-content/uploads/2025/10/spravochnik-ekonomika-kazahstana-4-kv.-2024-g.- eng.pdf [in English]

2. National Bank of Kazakhstan. Analysis and assessment of the impact of early use of pension savings on housing market prices in Kazakhstan (Economic Research No. 2025-3. – 2025. Working paper). Department of Financial Stability and Research. – Available at: —URL: https://nationalbank.kz/file/download/112041 [in English]

3. Kazakhstan Housing Company. Mortgage lending market in the Republic of Kazakhstan: Review for the first half of 2024. JSC KHC. – Available at: —URL: https://khc.kz/upload/sprint.editor/ce7/lr0dk2lcztwtkenves [in English]

4. Association of Financiers of Kazakhstan. Mortgage market overview. AFK. 2025. [in English]

5. VBR.kz. Mortgage products in Kazakhstan. 2025 https://www.vbr.kz/banki/ipoteka/na-pokupku-kvartiry/ [in English]

6. Otbasy Bank. Turning the dream of home into a goal: Sustainability report (ESG 2024) [Sustainability report]. HCSBK. [in English]

7. Ustoychivoe-razvitie. ESG-otchetnost – Available at: —URL: https://hcsbk.kz/en/ustoychivoe-razvitie/esgotchetnost/files/Otbasi_OUR_2024_ [in English]

8. World Bank. Kazakhstan: Financial sector assessment (FSAP). World Bank Group. 2024 [in English]

9. Mukhamedov, J., Sokira, T., & Kuldasheva, Z. Sustainable development of mortgage lending: Economic challenges and prospects. Journal of Economic Research & Business Administration.- 152(2). – 2025. - Р.68–79. [in English]

10. Kazbekova, K., Zhanibekova, G., Myrzakhanova, D., & Myrzhykbayeva, A. Risk management and financial stability of banks. Buketov Business Review. - 107(3). – 2022. -Р.56–66. [in English]

11. Akhmediyarova, A. Housing market dynamics in Kazakhstan: An estimated DSGE model (NAC Analytica Working Paper No. 1. Nazarbayev University, NAC Analytica. [in English]

12. Mukayev, D., Shalbolova, U., & Tanaś, J. Housing affordability analysis in Kazakhstan based on D-HAQ model. Journal of International Studies. - 15(4). -2022. - Р.28–42. [in English]

13. Anessova, A. G., Adambekova, A. A., & Abdullaeva, B. A. The impact of mortgage loans on housing affordability in Kazakhstan. Economics: The Strategy and Practice. - 17(1). -2022. - Р.185–198. [in English]

14. Fedyarova, Y. V., & Rakhmetova, A. M. State support for housing construction in the Republic of Kazakhstan: Problems and prospects. Central Asian Economic Review. - 2(2). – 2021.- Р.149–160. [in English]

15. Kukhar, V. S., Abdeshova, A. S., & Tyumambayeva, A. G. Analysis of the current state of mortgage credit in Kazakhstan. Science and Education. - 3(1). – 2023 - Р.226–237 [in English]

16. Zholdasova, G. I. Mortgage lending in Kazakhstan: Current state and development prospects. Bulletin of Abai Kazakh National Pedagogical University. Economics Series, (2), Article 004. 2025. [in English]

17. Turdieva, Z., Abramova, M., Dinets, D. A., Guseva, I. A., Petukhova, E. P., Varzin, V. V., Tasmaganbetov, A., & Baimukasheva, Z. Digitalization of commercial banks in the financial market and the introduction of digital mortgages to increase housing affordability. Qubahan Academic Journal. - 5(4). – 2025. - Р.684–702. [in English]

18. Dzhulaeva, A. M., Nurmanova, B. Z., Suleimenova, M. P., & Sidorenko, E. N. Ecosystem approach to assessing the effectiveness of socially oriented entrepreneurship. Journal of Economic Research & Business Administration. - 149(3). -2024. - Р.189–205. [in English]

19. Kuanova, L. A., Akimbayeva, K. T., Doszhan, R. D., & Gamidullaeva, L. A. Financial sustainability of the banks: An experts’ assessment. Journal of Economic Research & Business Administration. - 148(2). -2024. - Р.19–31. [in English]

20. Agency of the Republic of Kazakhstan for Regulation and Development of Financial Market. Financial sector overview of the Republic of Kazakhstan. 2025. [in English]