ҚАРАХАНДАРДЫҢ КӨРШІ МЕМЛЕКЕТТЕРМЕН ТАРИХИ БАЙЛАНЫСТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ ИСЛАМ ДІНІНІҢ РӨЛІ (X-XIIғ.ғ.)

Мақалада Қарахандардың мемлекет ішіндегі билікті заңдастырып, сыртқы саяси қызметін жандандыру үшін қажет исламдану жолы мен діннің рөлі ашылады. Осы мақсатта исламданудың себептері, салдары зерттеліп, оның басқа елдермен қарым-қатынас құру дәстүрлерімен байланысы жолға қойылды. Автор араб және парсы деректерінен алынған мәліметтерге сүйене отырып, мұсылман мемлекеттері арасындағы қарымқатынаста діни билік пен діндарлықтың да үлкен рөл атқарғанын алға тартады. Зерттеудің мақсатыисламданудың Қараханидтердің сыртқы саяси қызметіне әсерін және оның қандай формада қолданылғанын зерттеу. Қарахандықтардың мұсылман емес елдермен қарым-қатынасына да назар аударылады, олармен негізінен сауда-экономикалық байланыстар орнады, бірақ олар бастапқыда бейбіт болмай, көбінесе қарулы қақтығыстармен аяқталды. Қарахандықтардың сыртқы саясатындағы діннің ықпалы мен орны Ғазнауилер, Селжұқтар және Сун Қытаймен қарым-қатынасында айқын көрінеді, бұл туралы автор араб, парсы және шетелтану деректерінен мысал келтіреді. Бұл зерттеуде Ибн әл-Асир, Ибн Тағриберди, Байхақи, әл-Қарши, Низами Арузи, ар-Равендидің еңбектері басты дереккөз болды. Бұл еңбек ортағасырлық мемлекеттер тарихында діннің рөлі әлдеқайда кең және іргелі екенін және исламданудың диалог алаңы болғандығын көрсетеді.

1. Vasary I. Two Patterns of Acculturation to Islam: The Qarakhanids versus the Ghaznavids and Seljuqs. The Age of the Seljuqs. The Idea of Iran. Edited by E. Herzig and S. Stewart. Volume VI. London: I.B. Tauris. - 2015. – P.11-28.

2. Kaplony A. The conversion of the Turks of Central Asia to Islam as seen by arabic and persian geography: a comparative perspective. La Vaissière, Etienne (Hg.), Islamisation de l’Asie centrale. Processus locaux d’acculturation du VIIe au XIe siècle, Paris (Cahiers de studia Iranica 39) - 2008. – C. 204-224.

3. Biran M. Islamic Expansion into Central Asia and Muslim-Buddhist Encounters. Buddhism in Central Asia III Impacts of Non-Buddhist Influences, Doctrines. Edited by Lewis Doney Carmen Meinert Henrik H. Sørensen Yukiyo Kasai. Leiden | Boston: Brill. – 2024. – P.13-65.

4. Tor D. G. The Islamization of Central Asia in the Sāmānid Era and the Reshaping of the Muslim World. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. London: University of London Vol. 72, No. 2. - 2009. - P. 279- 299.

5. El-Muheymid A. Karahanlilar ve İslam’in yayilmasindaki̇ katkilari. Çeviren A. Aksu. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1. – 2001. - s. 281-310.

6. Аль-Карши Дж. Мулхакат бис-сурах [Прибавления к ас-Сурах]. Алматы: Дайк-Пресс. - 2005. - 414 с.

7. Ибн аль-Асир А. Аль-Камиль фи т-тарих [Полный свод всеобщей истории]. 7, 8 т. Бейрут: Дар алькитаб илмийа. - 1987. – 520 с.

8. Duturaeva D. Qarakhanid Roads to China. Leiden/Boston: Brill. – 2022. [Электронный ресурс] - URL: https://brill.com/view/title/61452. (дата обращения: 07.04.2022).

9. Biran M. Unearthing the Liao Dynasty’s Relations with the Muslim World: Migrations, Diplomacy, Commerce, and Mutual Perceptions. Journal of Song-Yuan Studies. Vol. 43. – 2013. – P. 221-251.

10. Er-Ravendi M. Rahat-üs sudur ve ayet-üs sürur. I, II c. Türkçeye çeviren A. Ateş. Türk tarih kurumu. – 1999. – S. 273.

11. Al-Utbi. Kitab-i Yamini. Translated by J. Reynolds. London: Harrison and sons. – 1866. - P. 555.

12. Ибн аль-Асир A. Аль-Камиль фи т-тарих [Полный свод всеобщей истории]. Перевод П.Г. Булгаков. Цюрих: Orientalisches Seminar der Universität Zürich. – 2005. – C. 604.

13. Nizami - i - Arudi. Chahar Maqala. Translated by Edward G. Browne. London: The Cambridge University Press. – 1921. - P. 210.

14. Нуржанов А. Мусульманское денежное отношение Средней Азии и Казахстана в эпоху средневековья (VII-XVIII вв.). Народы и религии Евразии, 6(6). – 2013. - 50-62 c.

15. Кочнев Б.Д. Нумизматическая история Караханидского каганата (991 – 1209 гг.) М.: София. – 2006. – C. 213.

16. Ибн Тагриберди Дж. Нуджум аз-Захира фи мулук аль-мисра уа аль-кахира [Блестящие звезды о царях Мысра и Каира]. 5 том. Каир: Дар аль-Кутуб аль-Мысрийя. – 1935. – C. 482.

17. Hunkan Ö. S. Türk Hakanliği (Karahanlilar). İstanbul: İQ Kültür sanat yayincilik. – 2011. – S. 504.

18. Байхаки A. История Масуда. Перевод А.К. Арендс. Москва: Наука. – 1969. – C. 1009.

19. Hunkan Ö. S. Yûsuf Hâs Hâcib ve Qutadgu Bilig’de Elçilik Mansibi [Yussuf Has Hajeeb and the post of ambassador in Qutadgu Bilig]. Modern Türklük Araştirmalari Dergisi, C.13. s. 4. – 2016. - 102-122 s.