ТҮРКИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ТАРИХНАМАСЫ: БАТЫС ПЕН ТҮРІК ЗЕРТТЕУІНДЕГІ ҒЫЛЫМИ ИНТЕРПРЕТАЦИЯЛАР

Ғылыми мақалада қазақ диаспорасының тарихнамасы Түркияға қоныс аударған қазақтардың тарихи тағдыры негізінде қарастырылады. Зерттеудің негізгі мақсаты –дереккөздер мен ғылыми еңбектерге сүйене отырып, диаспора тарихының саяси, әлеуметтік және мәдени қырларын анықтау, Батыс пен түрік ғалымдарының методологиялық ұстанымдарын салыстыру және олардың қазақ көші-қоны мен ұлттық бірегейлікті сақтау тәжірибесіне қатысты ұсынған ғылыми тұжырымдарын жүйелеу. Осы негізде мақалада Батыс ғалымдарының еңбектері мен түрік тілінде жазылған зерттеушілердің еңбектері негізгі дереккөз ретінде алынып, олардың методологиялық ұстанымдары мен мазмұндық бағыттары салыстырмалы түрде сараланды. Батыстық зерттеушілер қазақ диаспорасын жаһандық миграция үдерісінің бір бөлігі ретінде миграциялық теория тұрғысынан қарастырса, түрік ғалымдары оны түркі дүниесінің тарихи-мәдени жалғасы ретінде интерпретациялайды. Зерттеу барысында куәгерлік сипаттағы деректер мен көші-қонға қатысқан немесе оған куә болған азаматтардың естеліктері де қарастырылды. Бұл материалдар ғылыми еңбектерде әдеби-публицистикалық сипатта болғанымен, диаспораның әлеуметтік-психологиялық болмысын және тарихи жадтағы орнына қатысты құнды мәліметтер ұсынып қазақ диаспорасының тарихын кеңірек түсінуге мүмкіндік туғызады. Зерттеу нәтижелері Батыс пен түркиялық зерттеулерді өзара сабақтастыра талдау арқылы қазақ диаспорасы тарихының саяси, әлеуметтік және мәдени қырларын кешенді түрде зерделеуге жағдай жасады.

1. Kara A. Türkiye’de Kazaklar Hakkında Araştırmalar.Orta Asya'dan Anadolu'ya Türk Sanatı ve Kültürü. Proe Nejat Diyarbekirli’ye Armağan. Editörler Yaşar Çoruhlu Nalan Türkmen Nuri Seçgin Anıl Yılmaz. – Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. 2006. – 554 b.

2. Lias G. Kazak Exodus. Publisher: Evans Brothers Limited, - London. – 1956. - 230 p.

3. Clark, Milton J. How the Kazakhs Fled to Freedom. National Geographic Magazine 106, no. 5, 1954.621 b.

4. Ingvar Svanberg. Kazakh Refugees in Turkey: A Study of Cultural Persistence and Social Change. - Uppsala. -1989, - 210 b.

5. Çağatay S. Kazakça Metinler. - Ankara, Türk tarih kurumu. 1961. - 193 b.

6. Altay H. Anayurttan Anadolu’ya. - Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları. 1981. – 475 b.

7. Oraltay H. Hürriyet Yolundaki Doğu Türkistan Kazak Türkleri. - İstanbul, 1961. - 212 b.

8. Gayretullah H. Altaylarda Kanlı Günler. – İstanbul, 2017. – 272 b.

9. Clark, Milton J. Leadership and political allocation ın Sinkiang kazak society:doc. of philos.– Massachusetts: Harvard University Cambridge, 1955. – 403 b.

10. Lias G. Büyük Kazak Göçü (Kazak Exodus), Çev. Türkay. Lenger, Nebioğlu Yayınevi, İstanbul, 1960. – 127 b.

11. Лайас Г. Аспантау асқан үркін көш/ ағыл.тіл. ауд. Б.Бұхарбай. - Алматы: AmalBooks, 2018. - 288 б.

12. Қара Ә. Оспан батыр туралы ғылыми зерттеулер және шетел ғалымдарының пікірлері //Азаттықтың өшпес рухы: арнал. Оспан батыр Исламұлының туғанына 110 жыл. халық. ғыл.-тәжір. конф. – Алматы, 2010. - 24-34 бб.

13. Oraltay H. Kazak Türkleri: Hürriyet Uğrunda Doğu Türkistan. Ankara: Türk Kültür Yayınları, 1976. - 285 b.

14. Oraltay H. Elim-aylap Ötken Ömir. - İstanbul, 1999.- 632 b.

15. Hızırbek Gayretullah. Milli Düşünce Merkezi. [Электронды ресурс] – URL: https://millidusunce.com/hizirbek-gayretullah-vefat-etti/ (қараған күні 16.01.2025)

16. Ercilasun A.B. Mogolistan ve Çin Günluğü. – Ankara: Ankara Unıversıtesı Basımevı. - 1991. - 156 b.

17. Benson L., Svanberg I. The Kazaks of China: essays on an Ethnic Minority.– Uppsala:Studia Multiethnica Upsaliensia. - 1988. - 250 b.

18. Kirchner M. Phonologie des Kasachischen. Untersuchungen anhand von Sprachaufnaufnahmen aus der kasachischen Exilgruppe in Istanbul. – Wiesbaden: Harrassowitz . - 1992. - 196 b.

19. Selvı Z., Teyci M., Kara A. Kazaklarin Doğu Türkistan’dan ve Osman Taştan. – İstanbul:Kazak Türkleri vakfi yayını. - 1996. - 66 b.

20. Yaman E., Esatoğlu A., Bolaç A.K. Türkiye’deki Türk Dünyasi. – Ankara. 1998. – 333 b.

21. Altay H. Kazak Türklerine Ait Şecere, İstanbul, 1977. – 30 b.

22. Altay H. Estelikterim. Istanbul. - 1980. – 192 b.

23. Сванберг И. Казахские беженцы в Турции. Исследование по культурному выживанию в условиях социальных перемен. Алматы: Санат, 2005. 456 б.

24. Kirchner M. Sprichtwörter der Kasachen. – Wiesbaden, 1993. – 196 p.

25. Алтай Х. Алтайдан ауған ел. - Алматы, 2000. – 272 б.

26. Жаналтай Д. Қилы заман — Қиын күндер. – Алматы: Дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы, 2000. – 160 б.

27. Қара Ә. (ред.). Азаттықтың өшпес рухы: Нұрғожай батырдың естеліктері және Оспан батыр. - Астана, 2008. - 258 б.

28. Қара Ә. Қазақтардың Түркияға көші (Қожан уәзір ақсақалдың ауызша деректері). – Алматы: «Орхон» баспасы. - 2016. - 136 б.

29. Çetin A. Ömür Yolumdaki Son Göç. İstanbul: Bilge Oğuz Yayınları. - 2012. – 664 b.

30. Четин А. Өмір жолымдағы соңғы көш (жоба жетекшісі, жауапты ред. Б. Бұқарбай; ред. Н. Қалкенбаева). – Алматы: AmalBooks. - 2022. - 557 б.