СУ РЕСУРСТАРЫНА КЕЛТІРІЛГЕН ЗИЯНДЫ ӨТЕУ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ӘДІЛЕТТІЛІК: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ОНЫ ҚАЗАҚСТАНДА ҚОЛДАНУ МҮМКІНДІКТЕРІ

Мақала экологиялық дауларды тиімді шешуді қамтамасыз ететін мамандандырылған сот төрелігі органдары ретінде экологиялық соттар мен экологиялық трибуналдар институтын кешенді зерттеуге арналған. Авторлар БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасының (ЮНЕП) бағдарламалық құжаттарына, ғылыми әдебиеттердің жүйелі шолуларына және осы мәселе бойынша экология саласындағы жетекші зерттеушілердің еңбектеріне сүйене отырып, әлемнің 10-нан астам еліндегі, соның ішінде Үндістан, Австралия, Жаңа Зеландия, Қытай, АҚШ және Бразилиядағы экологиялық соттар мен трибуналдарды құру және олардың қызмет ету тәжірибесіне талдау жасайды.

Мақаланың мақсаты - экологиялық соттар мен трибуналдар модельдеріне салыстырмалы-құқықтық талдау жүргізу, олардың негізгі сипаттамаларын анықтау және Қазақстан Республикасында осындай ұлттық институттарды құру перспективаларын бағалау. Жұмыста ECT (Environmental Courts and Tribunals, бұдан әрі – ЭСТ) жүйесіне жататын мамандандырылған сот инстанциялары қарастырылып, олардың тиімді қызмет ету критерийлері, ғылыми-техникалық сараптамаға қолжетімділік және экологиялық юрисдикциядағы істерді қарау жеделдігі талданады. Үндістанның Ұлттық жасыл трибуналының, Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Жер және қоршаған орта істері жөніндегі сотының, сондай-ақ Қытайдағы экологиялық соттардың тәжірибесіне ерекше назар аударылады.

Зерттеу нәтижелері мамандандырылған экологиялық соттардың экологиялық құқық бұзушылықтар бойынша сот төрелігінің сапасын арттыруға ықпал ететінін және қылмыстық әрі әкімшілік құқық бұзушылықтар шеңберінде қоршаған ортаға келтірілген зиянды өтеудің тиімді құралына айнала алатынын көрсетеді. Сонымен қатар, олар азаматтардың қоршаған орта саласындағы құқықтарын қорғауға қолжетімді тетікті қамтамасыз етіп, құқық үстемдігін нығайтуға ықпал етеді, өйткені азаматтардың қолайлы қоршаған ортаға құқығы Қазақстан Республикасы Конституциясының 31-бабының 1-тармағында бекітілген.

Жүргізілген талдау негізінде авторлар Қазақстанда экологиялық соттарды құру бойынша ұлттық құқықтық жүйенің ерекшеліктерін, өңірдің экологиялық жағдайының спецификасын және озық халықаралық тәжірибені ескере отырып, ұсыныстар әзірлейді. Мақала қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды басқару саласындағы мамандар үшін, сондай-ақ су саясаты бағытында қызмет атқаратын мемлекеттік органдар үшін теориялық құндылыққа ие.

1. Послание Главы государства Касым-Жомарта Токаева народу Казахстана от 8 сентября 2025 г. «Казахстан в эпоху искусственного интеллекта: актуальные задачи и их решения через цифровую трансформацию» [Электронный ресурс]. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K25002025_1 (дата обращения: 12.04.2026).

2. Pring G., Pring C. Greening Justice: (2009) Creating and Improving Environmental Courts and Tribunals. – Washington: The Access Initiative, World Resources Institute, 120 p.

3. Pring G., Pring C. (2021) Environmental Courts & Tribunals: A Guide for Policy Makers. – Nairobi: United Nations Environment Programme (UNEP), 128 p.

4. Pring G., Pring C. (2015) Twenty-first century environmental dispute resolution – is there an ‘ECT’ in your future? // Journal of Energy & Natural Resources Law. Vol. 33. № 1. P. 10—44.

5. Hester T. (2017) Green Statutory Interpretation by Environmental Courts and Tribunals // Environmental Law & Management. Vol. 29. № 1. P. 1—12.

6. Национальный доклад о состоянии окружающей среды и об использовании природных ресурсов в Республике Казахстан за 2024 год [Электронный ресурс]. — URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/documents/details/935154?lang=ru (дата обращения: 13.04.2026).

7. Environmental Courts & Tribunals: A Guide for Policy Makers / UNEP. – Nairobi: UNEP, 2016. 112 p. — ISBN 978-92-807-3608-3.

8. Angstadt J.M., Schink M.S. (2023) Specialist environmental courts and tribunals: A systematic literature review and case for earth system governance analysis // Earth System Governance.Vol. 18. 100192.

9. Preston B.J. (2014) Characteristics of Successful Environmental Courts and Tribunals // Journal of Environmental Law. Vol. 26. № 3. P. 365–393.

10. Gill G.N. (2025) India’s National Green Tribunal: Quo Vadis? // Environmental Courts and Tribunals in AsiaPacific. – Leiden: Brill.

11. Солнцев А.М. Современные проблемы разрешения международных экологических споров // Государство и право. — 2014. —№ 6. — С. 71—77.

12. Толстых В.Л. Вопросы экологического права в недавних решениях международных судов // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: Право. — 2015. — Т. 11. —№ 1. —С. 128—135.

13. Боголюбов С.А. Участие экологических правозащитных организаций в судебной защите экологических прав // Сборник научных трудов. —2017.

14. Шермухаметов Б.Б. Страновой обзор экологических судов. Модели, типы, особенности [Электронный ресурс] // Kazakhstan Law Review. — 2023. — URL: https://kazlawreview.kz/stranovoj-obzor-ekologicheskih-sudovmodeli-tipy-osobennosti/ (дата обращения: 15.03.2026).

15. Warnock C. (2020) Environmental Courts and Tribunals: Powers, Integrity and the Search for Legitimacy. — Oxford: Hart/Bloomsbury. 280 p. —ISBN 978-1-50994-006-6.

16. Phadkay M. (2023) Assessing Environmental Jurisprudence in India: An Analysis of the National Green Tribunal’s Judicial Structure and Institutional Effectiveness // International Journal of Environmental Protection and Policy. Vol. 11. № 5. P. 86–91.

17. Zhang M., Wang Y., Zhao Q. (2020) Does participating in the standards-setting process promote innovation? // China Economic Review. Vol. 63. —101532.

18. Zhao X. et al. (2022) The climate mitigation effect of legal institutions: environmental courts and urban carbon balance // Environmental Science and Pollution Research.

19. He W., Wang B. (2024) Environmental Jurisdiction and Energy Efficiency: Evidence from China’s Establishment of Environmental Courts // Energy Economics. Vol. 131. — 107358.

20. Попов И.В. Международный суд как инструмент защиты интересов России в сфере экологии // Диалог культур и партнерство цивилизаций: мат-лы IX междунар. Лихачевских научных чтений. — СПб.: СПбГУП, 2009. —С. 406—410.

21. Данные Комитета по правовой статистике и специальным учётам Генеральной прокуратуры Республики Казахстан [Электронный ресурс]. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/pravstat (дата обращения: 15.03.2026).