ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ҚҰҚЫҒЫН ІСКЕ АСЫРУДЫҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ - ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУЫ

Зерттеу жұмысы Өскемен қаласының білім беру кеңістігінде инклюзивті білім беру құқығын іске асырудың өзекті мәселелерін халықаралық салыстырмалы-құқықтық тұрғыдан зерделеуге арналған. Жұмыстың негізгі мақсаты Норвегия, Германия және Англия елдерінің озық заңнамалық тәжірибелерін талдай отырып, отандық инклюзия моделін жетілдірудің құқықтық тетіктерін ұсыну. Зерттеу барысында салыстырмалықұқықтық талдау, нормативтік актілерді интерпретациялау және жүйелілік тәсілдері қолданылды. Талдау нәтижесінде Норвегияның «бейімделген оқыту», Германияның «ресурсқа негізделген трансформация» және Англияның «құқықтық есептілік пен SEND кодексі» модельдерінің тиімділігі дәлелденді. Авторлар тарапынан Өскемен қаласындағы мектептерде кездесетін басты кедергілер қаржыландырудың ашық еместігі, мамандардың құқықтық мәртебесінің төмендігі және жеке оқу жоспарларының заңдық күшінің әлсіздігі анықталды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы ретінде Англияның «EHC жоспары» мен Германияның «мобильді қолдау» тәжірибесін Өскемен қаласының контекстіне бейімдеу жолдары негізделген. Жұмыс қорытындысында Психологиялықмедициналық-педагогикалық консультация (ПМПК) қорытындыларын міндетті мемлекеттік келісімшарт мәртебесіне көтеру және инклюзивті білім беруді жан басына шаққандағы ваучерлік қаржыландыру жүйесіне өткізу туралы нақты ұсыныстар берілген. Зерттеу нәтижелері инклюзивті білім беру саласындағы ұлттық заңнаманы жетілдіруге және ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың білім алу құқықтарын қорғаудың құқықтық тетіктерін жетілдіруге бағытталған.

1. Done, E. J., & Murphy, M. (2021). The exclusion of children with SEND: Public accountability and legal loopholes in England. International Journal of Inclusive Education, 25(11), 1225-1241. – [Electronic resource]. URL: https://doi.org/10.1080/13603116.2021.1911478 (accessed: 15.01.2026).

2. Scheer, D., & Laubenstein, D. (2022). Inclusive Education in Germany: Barriers and facilitators in the legal system and school practice. European Journal of Special Needs Education, 37(4), 652-668. – [Electronic resource]. URL: https://doi.org/10.1080/08856257.2022.2054747 (accessed: 15.12.2025).

3. Haug, P. (2020). The Norwegian model of inclusive education: Policy and practice. In: Oxford Research Encyclopedia of Education. Oxford University Press. – – [Electronic resource]. URL: https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.982 (accessed: 12.01.2026).

4. Жумагулова А.Б. Правовое регулирование инклюзивного образования в Казахстане: особенности и инструменты. Вестник Атырауского университета им. Х. Досмухамедова. Серия «Право». — № 2. — 2025. — С. 467-475.

5. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы. 1995. — [Электрондық ресурс] URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K950001000 (қаралу уақыты: 15.11.2025).

6. Florian, L. (2023). Inclusive Pedagogy and Educational Equity. International Journal of Inclusive Education. – [Electronic resource]. URL: https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/inclusive-pedagogy-in-action-getting-itright-for-every-child (accessed: 16.06.2026).

7. Nes.K Inclusive Education in Norway: Historical Roots and Present Challenges Journal of Special Education Research (2014). — – [Electronic resource]. URL: URL: https://doi.org/10.6033/specialeducation.2.81 (accessed: 27. 01.2026)

8. Ahrbeck, B., & Felder, M. (2020). Analysis of barriers to inclusive schools in Germany. Education Sciences, 10(12), Article 358. — – [Electronic resource]. URL: https://doi.org/10.3390/educsci10120358 (accessed: 29.01.2026)

9. Brandon, T., Charlton, J. (2018). Inclusive education in England: Policy and practice. International Journal of Inclusive Education. - №22 (4), Р. 345— 362.

10. Хакимжанова Г.Д., Айдарбекова А.А. Обучение и воспитание детей с особыми образовательными потребностями в условиях массовой школы. – Алматы: ЮРИСТ, — 2021. – 156 с.

11. Сулейменова Р.А., Хакимжанова Г.В. Зарубежный и отечественный опыт включения детей со специальными нуждами в общеобразовательный процесс: проблемы и пути решения. – Астана: КАЗГЮУ, — 2001. — 146 с.

12. Білім туралы. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319 Заңы. [Электрондық ресурс] URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319 (қаралу уақыты: 05.11.2025).

13. Неке (ерлі - зайыптылық) және отбасы Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 26 желтоқсандағы № 518-IV Кодексі. — [Электрондық ресурс] URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1100000518 (қаралу уақыты: 08.11.2025).

14. Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы Заңы ҚР 08.08.2002 ж. N 345. - [Электрондық ресурс] URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z020000345_ (қаралу уақыты: 10.11.2025)

15. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы ҚР Кодексі 05.07.2014 ж. № 235— V ҚРЗ. - [Электрондық ресурс] URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000235 (қаралу уақыты: 10.11.2025)

16. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Ұлттық білім беру деректер базасы (ҰБДБ). – [Электрондық ресурс] URL: https://nobd.edu.kz (қаралу уа0ыты: 16.06.2026).

17. Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы. Инклюзивті білім беру бойынша әдістемелік ұсынымдар. — Өскемен. — 2024. — [Электрондық ресурс] URL: https://www.oquzko.gov.kz/storage/app/uploads/public/94b1419f4712203974a606b489e3a8c4 (қаралу уақыты: 27.01.2026)

18. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education: All Means All. – [Electronic resource]. URL: https://www.unesco.org/gem-report/en/publication/inclusion-and-education (accessed: 16.06.2026).