ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЗИЯНДЫ АЗАМАТТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Мақалада экологиялық зиянды өтеудің азаматтық-құқықтық реттеу мәселелері қарастырылады. Қоршаған ортаға келтірілген зиянды өтеу ең алдымен азаматтық құқықтық заңнама нормаларымен реттеледі. Алайда экологиялық зиянды азаматтық-құқықтық реттеу негіздерінің өзіндік ерешеліктері бар. Ол ең алдымен экологиялық зиянды өтеудің кешенді сипатта болатындығына байланысты. Экологиялық зиянды өтеуге азаматтық заңнама нормаларымен қатар қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнама нормалары да қолданылады. Зерттеудің мақсаты - экологиялық зиянның азаматтық-құқықтық табиғатын ашу, оны өтеудің азаматтық және экологиялық заңнама нормаларының өзара байланысындағы ерекшеліктерін талдау, олардың арасындағы қолданыстағы құқықтық қайшылықтарды анықтау және экологиялық зиянды өтеуді азаматтыққұқықтық реттеуді жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу. Қазіргі кездегі отандық және шетелдік заң әдебиеттерінде экологиялық зиянды өтеу азаматтық құқықтық жауапкершіліктің жеке бір көрінісі ретінде сипатталады. Мұның мәнісі мынада: экологиялық құқық бұзушылықпен келтірілген зиян азаматтық-құқықтық зиян келтірудің жекелеген түрі деген тұжырым бар. Экологиялық құқық бұзушылық үшін жауапкершілік экологиялық кодекстің нормаларында қарастылғанымен оның құқықтық табиғаты азаматтық құқықтық нормаларға сүйенеді. Экологиялық зиянды өтеу азаматтық-құқықтық нормаларға ғана емес басқа да жетекші құқық салаларына негізделетін кешенді құқықтық институт. Мақалада экологиялық зиянның азаматтыққұқықтық табиғатына талдау жасалады. Автор азаматтық және экологиялық заңнама арасында экологиялық зиянды өтеуге байланысты қайшылықтар бар екендігін және оны жою қажеттілігіне назар аударады. Автор экологиялық зиянның құқықтық ерекшілігін ескере отырып азаматтық кодексті экологиялық зиянды реттеуге арнаулы баппен толықтыруды ұсынады.

1. Еркинбаева Л.К., Калымбек Б. Правовые проблемы возмещение вреда, причиненного окружающей среды в Республики Казахстан. Сборник материалов международной научно-практической конференции ««Проблемы реформирования природоресурсного законодательства». Астана: Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева, 2024. —297 с. — C. 33-39.

2. Ответственность в гражданском праве (Сулейменов М.К., директор НИИ частного права КазГЮУ, академик НАН РК, д.ю.н., профессор) (қаралу уақыты 01.02.2026ж) [Электрондық ресурс] — URL:https://continent-online.com/Document

3. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (ерекше бөлім) Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 1 шілдедегі N 409 Кодексі.// [Электрондық ресурс] —URL: https://adilet.zan.kz (қаралу уақыты 01.02.2026ж)

4. Қазақстан Республикасының Экология кодексі 2021 жылғы 2 қаңтардағы № 400-VI ҚРЗ Кодексі. [Электрондық ресурс] — URL: https: //adilet.zan.kz/kaz/docs/K2100000400 (қаралу уақыты 01.02.2026ж)

5. Соттардың Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасын азаматтық істер бойынша қолдануының кейбір мәселелері туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2016 жылғы 25 қарашадағы № 8 Нормативтік қаулысы.// [Электрондық ресурс] —URL: https://adilet.zan.kz/kaz (қаралу уақыты 01.02.2026ж)

6. Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы Қазақстан Республикасының Кодексі 2017 жылғы 27 желтоқсандағы № 125-VІ ҚРЗ.// [Электрондық ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1700000125 (қаралу уақыты 02.02.2026ж)

7. Ребиков И.Ю. Возмещение вреда, причиненного природным объектам и комплексам : дис. ... канд. юрид. наук. Волгоград. — 2011. — 199 с.

8. Андреев Ю.Н. Ответственность государства за причинение вреда: цивилистические аспекты. СПб. — 2013. — 374 б.

9. Петров В.В. Правовая охрана природы в СССР. Москва. —1984 . —384б.

10. Мисник Г.А. Возмещение экологического вреда в российском праве. Автореф. дис. …докт. юрид. наук. М., 2008. — 56 с.

11. Моторин Е.П. Правовые проблемы оценки вреда в сфере природопользования // Общество и право. — 2011. — № 1. — С. 80-83.

12. Сухова Е.А. Гражданско-правовая ответственность за правонарушения в области охраны и использования земель: анализ законодательства и практики // Законодательство и экономика. —2006. —№ 7. — С. 80—87.

13. Краснова И.О. Правовое регулирование возмещения экологического вреда // Экологическое право. — 2005. —№ 4. — С. 26—33.

14. AL-KHALAILEH, Lana et al. Legal Regulation of Civil Liability for Environmental Damage: How Appropriate are Civil Liability Provisions with the Privacy of Environmental Damage? Journal of Environmental Management and Tourism, [S.l.], v. 14, n. 5, p. 2174 — 2186, sep. 2023. doi: https://doi.org/10.14505/jemt.v14.5(69).02.

15. Perkumienė, Dalia & Čilinskaitė, Laura. Legal problems of legal entities ' liability for damages to the environment regulation. HUMANITIES STUDIES: Collection of Scientific Papers / Ed. V. Voronkova. Zaporizhzhiа: Publishing house “Helvetica”, 2021. 8 (85). P. 105–112. doi: https://doi.org/10.26661/hst-2021-8-85-11

16. Иванова А.Л. Возмещение экологического вреда: сравнительно-правовой анализ европейского, немецкого и российского права: Автореф. дис. ... канд. юрид. наук. М. — 2006. —25 с.

17. Velisjana Sherifi (PhD Candidate) Global Journal of Politics and Law Research. Vol.3, No.3, pp.43—56, June 2015 Published by European Centre for Research Training and Development UK (www.eajournals.org)

18. Абдраимов Б. Жарылкасын Е. Возмещение экологического вреда по законодательству Республики Казахстан.-Алматы: Юрист. — 2001—80 с

19. Жоғары Сот сот кабинеті. [Электрондық ресурс] — URL: https://office.sud.kz (қаралу уақыты 15.02.2026)

20. Жоғары Сот сот кабинеті. [Электрондық ресурс] — URL: https://office.sud.kz (қаралу уақыты 15.02.2026)

21. Статистика окружающей среды - Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан/ [Электрондық ресурс] — URL: https://stat.gov.kz (қаралу уақыты 15.02.2026)