ҰЙЫМДАСҚАН ҚЫЛМЫСТЫЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ: ВИРТУАЛДЫ КОММУНИКАЦИЯ СЕРВИСТЕРІ АРҚЫЛЫ ТАРАЛЫП ЖАТҚАН КӨЛЕҢКЕЛІ ГЕНОМДЫҚ ЗЕРТХАНАЛАРДЫҢ ТЕТІКТЕРІН ЖОЮ САЛАСЫНДАҒЫ ҚЫЛМЫСТАРМЕН КҮРЕС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Мақалада биотехнологиялар, цифрлық коммуникациялар және қылмыстық желілік практикалардың тоғысында қалыптасып келе жатқан ұйымдасқан қылмыстың жаңа нысаны ретінде көлеңкелі геномдық зертханалар феномені зерттеледі. Зерттеудің өзектілігі генетикалық ақпарат пен биотехнологиялық ресурстарды заңсыз пайдалануға байланысты операциялардың виртуалды коммуникация арналары арқылы таралуымен айқындалады. Бұл жағдай жаңа қылмыстық әрекеттерді анықтауды, олардың құқықтық саралануын және жолын кесуді едәуір қиындатады. Зерттеудің мақсаты – көлеңкелі геномдық зертханаларға қарсы іс-қимыл жүйесіндегі институционалдық және құқықтық олқылықтарды анықтау, сондай-ақ биоцифрлық қылмысқа мемлекеттік ден қоюдың пәнаралық моделін әзірлеу. Зерттеудің әдіснамалық негізін ғылыми әдебиеттерге контент-талдау, халықаралық тәжірибеге салыстырмалы-құқықтық талдау, онлайн-сауалнама және құрылымдық модельдеу әдістері құрады. Зерттеу нәтижесінде Қазақстанда аталған мәселе ықтимал жоғары латенттілік деңгейімен, ведомствоаралық үйлестірудің жеткіліксіздігімен және жаңа биоцифрлық қатерлерді құқықтық реттеудегі нормативтік айқынсыздықпен сипатталатыны анықталды. Институционалдық өзара байланысты алты кезеңінен тұратын: мониторинг, анықтау, тәуекелдерді бағалау, ведомствоаралық үйлестіру, құқықтық жолын кесу және кейінгі бақылауды қамтитын, аталған іс-қимылға қарсы ұлттық моделі ұсынылды. Модель нормативтікқұқықтық базаны жетілдіру, цифрлық мониторинг тетіктерін дамыту және мемлекеттік органдар, ғылыми ұйымдар мен құқық қорғау құрылымдарының өзара іс-қимылын күшейту жөніндегі ұсыныстармен толықтырылды. Зерттеу нәтижелерін геномдық және цифрлық технологияларды заңсыз пайдалануға байланысты ұйымдасқан қылмыстың жаңа нысандарының алдын алу және жолын кесудің ұлттық жүйесін қалыптастыруда қолдануға болады.

1. Hoffmann S. A., Diggans J., Densmore D., Dai J., Knight T., Leproust E., Boeke J. D., Wheeler N., Cai Y. (2023) Safety by design: Biosafety and biosecurity in the age of synthetic genomics // iScience. Vol. 26. No. 3. P. 106165. DOI: 10.1016/j.isci.2023.106165.

2. Millett P. (2020) The synthetic-biology challenges for biosecurity // Health Security. Vol. 18, Suppl. 1. P. 8–14. DOI: 10.1080/10736700.2020.1866884.

3. Liu T., Wang Q., Yan Y., Chen Y., Du X., Zhang X. (2024) Advancements in DNA-based information security // Patterns.Vol. 5. No. 10. P. 101012. DOI: 10.1016/j.patter.2024.101012.

4. Tuazon O. M., Wickenheiser R. A., Ansell R., Guerrini C. J., Zwenne G.-J., Custers B. (2024) Law enforcement use of genetic genealogy databases in criminal investigations: Nomenclature, definition and scope // Forensic Science International: Synergy. Vol. 8. P. 100460. DOI: 10.1016/j.fsisyn.2024.100460.

5. Son J., Kim Y. W., Oh D. B., Park J., Lee S., Kim K. (2022) Forensic analysis of instant messengers: Decrypt Signal, Wickr, and Threema // Forensic Science International: Digital Investigation. Vol. 40. P. 301347. DOI: 10.1016/j.fsidi.2022.301347.

6. Sarhan Q. U., Aleroud A., Alenezi M., Sleit A. (2023) A framework for digital forensics of encrypted real-time messaging // Ain Shams Engineering Journal. Vol. 14, No.1. P. 102069. DOI: 10.1016/j.asej.2022.102069.

7. Afzal S., Mukhtar H., Farooq U., Shahzad F. (2021) A systematic literature review on darknet market analysis and detection techniques // Applied Sciences.Vol. 11. No. 17.P. 7789. DOI: 10.3390/app11177789.

8. Reedy P. (2023) Interpol review of digital evidence for 2019.2022 // Forensic Science International: Synergy. Vol. 6. P. 100313. DOI: 10.1016/j.fsisyn.2022.100313.

9. Thomas M., Shah P., Vora J. (2024) Assessing privacy vulnerabilities in genetic data sets // JMIR Bioinformatics and Biotechnology. Vol. 5, No. 1. P. 54332. DOI: 10.2196/54332.

10. Brown T., Kayser M. (2024) Forensic genetics in the shadows: Law enforcement access to clinical DNA // Journal of Law and the Biosciences. Vol. 11. No. 1. Article ID: lsae028. DOI: 10.1093/jlb/lsae028.

11. Law of the Republic of Kazakhstan. (2022) On Biological Safety of the Republic of Kazakhstan: Law dated May 21, 2022 No. 122-VII LRK. Adilet Legal Information System. Available at: — URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/Z2200000122 (accessed: 15.04.2026).

12. Penal Code of the Republic of Kazakhstan: Code dated July 3, 2014 No. 226.V // Adilet Legal Information System. 2014 Available at: — URL: https://adilet.zan.kz/eng/docs/K1400000226 (accessed: 18.04.2026).

13. U.S. Department of Health and Human Services. Screening Framework Guidance for Providers and Users of Synthetic Nucleic Acids // Administration for Strategic Preparedness and Response. 2023. Available at: — URL:https://aspr.hhs.gov/S3/Pages/Synthetic-Nucleic-Acids.aspx (accessed: 20.04.2026).

14. European Parliament and Council of the European Union. Regulation (EU) 2016/679, Article 9: Processing of Special Categories of Personal Data // General Data Protection Regulation. 2016. Available at: — URL: https://gdprinfo.eu/art-9-gdpr/ (accessed: 25.04.2026).

15. DataReportal. Digital 2024: Kazakhstan // DataReportal. 2024. Available at: — URL: https://datareportal.com/reports/digital-2024-kazakhstan (accessed: 20.04.2026).

16. Nuclear Threat Initiative, Johns Hopkins Center for Health Security, Economist Impact. Kazakhstan // Global Health Security Index. 2021. Available at: — URL: https://ghsindex.org/country/kazakhstan/ (accessed: 20.04.2026).

17. World Health Organization. Laboratory Biosafety Manual. 4th ed. // World Health Organization. – Geneva: WHO, 2020. Available at: — URL: https://www.who.int/publications/i/item/9789240011311 (accessed: 25.04.2026).