КАДРЛЫҚ АЛШАҚТЫҚ ЖӘНЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУДЫҢ БОЛАШАҒЫ: ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН ЕҢБЕК НАРЫҒЫ ҮШІН СЫН-ҚАТЕРЛЕР

Экономиканың цифрлық трансформациясы жағдайында адами капиталды пайдалану тиімділігін арттыру еңбек өнімділігінің өсуінің және орнықты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз етудің негізгі факторларының біріне айналады. Мақала адам капиталының жиынтық факторлық өнімділікке (TFP) әсерін және Қазақстан Республикасының экономикасындағы жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс арасындағы құрылымдық сәйкессіздікті зерттеуге арналған. Зерттеу объектісі Қазақстанның еңбек нарығы, пәні – адами капиталдың сапасы, өнімділік, инвестициялық тиімділік және салалық және өңірлік бөліністердегі Жұмыспен қамтудың құрылымдық теңгерімсіздігі арасындағы өзара байланыс болып табылады. Зерттеудің мақсаты-адами капиталдың жиынтық факторлық өнімділікке әсерін кешенді бағалау, еңбек нарығындағы Кадрлық алшақтықтың ауқымы мен факторларын анықтау. Зерттеудің әдіснамалық негізін Кобб–Дугластың кеңейтілген өндірістік функциясы, Солоудың ыдырауы, коинтеграция және қателерді түзету модельдері (ECM), сондай-ақ 2010-2025 жылдардағы Қазақстан Республикасының салалық және өңірлік деректерін панельдік талдау құрады. Шикізаттық емес салалардың көпшілігінде Инвестициялар TFP статистикалық маңызды өсуін қамтамасыз етпейтіні анықталды, ал өңдеу өнеркәсібінде инвестициялар мен өнімділік арасындағы теріс ұзақ мерзімді тәуелділік анықталды. Аймақтық талдау жұмыссыздық деңгейінің білім деңгейіне байланысты айтарлықтай дифференциациясын көрсетті. Нәтижелер экономикалық өсудің инвестициялық моделінің тиімділігін арттыру адами капиталды озық дамытуды және кадрларды даярлау жүйесін жетілдіруді талап ететіндігін растайды. Алынған нәтижелер адами капиталдың өнімділік пен кадрлық алшақтыққа әсерін бағалаудың әдістемелік негіздерін кеңейтеді және адами капиталды пайдалану тиімділігін арттыруға, техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін жетілдіруге және өңірлік еңбек нарықтарын дамытуға бағытталған мемлекеттік саясатты әзірлеу үшін практикалық маңызға ие.

1. Barro R. J. (1991) Economic Growth in a Cross Section of Countries. Quarterly Journal of Economics. Vol. 106, No. 2. P. 407–443. [in English]

2. Becker G. S. (1962) Investment in Human Capital: A Theoretical Analysis. Journal of Political Economy. Vol. 70, No. 5, pt. 2. P. 9–49. [in English]

3. Beisembina A., et al. (2025) The Labour Market in Kazakhstan Under Conditions of Digital Transformation. Economies. Vol. 13, No. 5. Article 131. [in English]

4. Cramarenco R. E., Burcă-Voicu M. I., Dabija D. C. (2023) The Impact of Artificial Intelligence (AI) on Employees' Skills and Well-Being in Global Labour Markets: A Systematic Review. Oeconomia Copernicana. Vol. 14, No. 3. P. 731–767. [in English]

5. Ege A. A., et al. (2023) Determinants of Overlapping Mismatch in the Turkish Labour Market. Journal for Labour Market Research. Vol. 1. P. 45–56. [in English]

6. Goldin C., Katz L. F. The Race between Education and Technology. Cambridge (MA): Belknap Press of Harvard University Press, 2008. 496 p. [in English]

7. Hanushek E. A., Woessmann L. The Knowledge Capital of Nations: Education and the Economics of Growth. Cambridge (MA): MIT Press, 2015. [in English]

8. International Labour Organization. World Employment and Social Outlook: Trends 2026. Geneva: International Labour Organization, 2026. [Electronic resource] – URL: https://researchrepository.ilo.org/view/delivery/41ILO_INST/13147301370002676?bypassKey=492dd5a5-3f7a-45de9fa7-2d91f07c5f19 (accessed: 10.03.2026). [in English]

9. Lucas R. E., Jr. (1988) On the Mechanics of Economic Development. Journal of Monetary Economics. Vol. 22, No. 1. P. 3–42. [in English]

10. Mankiw N. G., Romer D., Weil D. N. (1992) A Contribution to the Empirics of Economic Growth. Quarterly Journal of Economics. Vol. 107, No. 2. P. 407–437. [in English]

11. McKinsey Global Institute. Jobs Lost, Jobs Gained: Workforce Transitions in a Time of Automation. New York: McKinsey & Company, 2017. 160 p. [Electronic resource] – URL: https://www.mckinsey.com/mgi/ourresearch/jobs-lost-jobs-gained-workforce-transitions-in-a-time-of-automation (accessed: 10.03.2025). [in English]

12. Mincer J. Schooling, Experience and Earnings. New York: Columbia University Press for National Bureau of Economic Research, 1974. [in English]

13. OECD. OECD Employment Outlook 2022: Building Back More Inclusive Labour Markets. Paris: OECD Publishing, 2022. [in English]

14. OECD. OECD Skills Outlook 2023: Lifelong Learning for All. Paris: OECD Publishing, 2023. 250 p. [in English]

15. Romer P. M. (1990) Endogenous Technological Change. Journal of Political Economy. Vol. 98, No. 5, pt. 2. P. S71–S102. [in English]

16. Schultz T. W. (1961) Investment in Human Capital. The American Economic Review. Vol. 51, No. 1. P. 1–17. [in English]

17. Tleppayev A., et al. (2025) Education, Institutions, and Investment as Determinants of Economic Growth in Central Asia and the Caucasus. Economies. Vol. 13, No. 3. Article 78. [in English]

18. World Bank. Human Capital Project. Washington, DC: World Bank, 2025. [Electronic resource] – URL: https://www.worldbank.org/en/publication/human-capital (accessed: 10.03.2025). [in English]

19. World Bank. World Development Report 2024: Human Capital, Technology and Work. Washington, DC: World Bank, 2024. [in English]

20. Tleppayev A., et al. (2025) Education, Institutions, and Investment as Determinants of Economic Growth in Central Asia and the Caucasus. Economies. Vol. 13, No. 3. Article 78. [in English]

21. Baktymbet S., Baktymbet A., Ukubassova G., Bakirbekova A., Serikkyzy A. (2025) Enhancing Human Capital for National Economic Competitiveness: Assessment of International Experience. Scientific Bulletin of Mukachevo State University. Series "Economics". Vol. 12. No. 1. P. 9–19. [in English]

22. Serikkyzy A., Baktymbet A. S., Baktymbet S. S. (2024) Measuring Human Capital's Contribution to Sustainable Economic Development. Vestnik Karagandinskogo universiteta. Serija "Ekonomika". Vol. 29. No. 3 (115). P. 89–101. [in English]

23. Vliyanie chelovecheskogo kapitala na uroven' konkurentosposobnosti nacional'noj ekonomiki // Vestnik Nacional'noj akademii nauk Respubliki Kazahstan. 2024. Vol. 407. No. 1. [Electronic resource] – URL: https://journals.nauka-nanrk.kz/bulletin-science/article/view/6256 (accessed: 10.10.2025). [in English]

24. Nacional'noe byuro statistiki Respubliki Kazahstan. Trud i zanyatost' v Respublike Kazahstan: 2024. Astana: BNS RK, 2023. 89 p. [Electronic resource] – URL: https://stat.gov.kz (accessed: 10.10.2025). [in English]

25. Ministerstvo truda i social'noj zashchity naseleniya Respubliki Kazahstan. Nacional'nyj proekt po razvitiyu predprinimatel'stva na 2021–2025 gody. [Electronic resource] – URL: https://www.enbek.kz (accessed: 10.10.2025). [in English]

26. Respublika Kazahstan. Postanovlenie Pravitel'stva Respubliki Kazahstan ot 29 nojabrja 2023 g. No. 1050 «Ob utverzhdenii Koncepcii razvitija rynka truda Respubliki Kazahstan na 2024–2029 gody». [Electronic resource] – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300001050 (accessed: 10.05.2025). [in English]

27. Acemoglu D., Restrepo P. (2022) Demographics and Automation. The Review of Economic Studies. Vol. 89. No. 1. P. 1–44. [in English]

28. Solow R. M. (1956) A Contribution to the Theory of Economic Growth. Quarterly Journal of Economics. Vol. 70. No. 1. P. 65–94. [in English]