ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК АТОМ ҚАДАҒАЛАУЫНДАҒЫ ТРАНСАКЦИЯЛЫҚ ШЫҒЫНДАР МЕН АҚПАРАТТЫҚ АССИММЕТРИЯ: ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ

Мақалада Қазақстанда мемлекеттік бақылау мен қадағалаудың экономикалық, реттеушілік және ұйымдастырушылық негіздері қарастырылады. Жаңадан құрылған реттеуші органның институционалдық құрылымының даму эволюциясына сараптама жасалды. Зерттеудің мақсаты - Қазақстанның атом энергетикасы саласындағы мемлекеттік бақылау мен қадағалаудың экономикалық, институционалдық және нормативтікқұқықтық негіздерін кешенді бағалау, реттеуші органның қызмет тиімділігі мен бақылау субъектілерінің транзакциялық шығындарын талдау, сондай-ақ тәуекелге бағдарланған реттеуді жетілдіру, реттеушінің тәуелсіздігі мен ресурстық әлеуетін арттыру және талаптарды сақтау шығындарын төмендету жөнінде ұсыныстар әзірлеу. Атом энергиясын пайдалану саласындағы мемлекеттік қадағалау мен бақылауды іске асыру нысандарына ядролық объектілерді, оның ішінде нарық операторын тексеру статистикасы және эмпирикалық деректер массиві негізінде ерекше назар аударылды. Ұлттық оператордың трансакциялық жүктемесі бағаланды. Зерттеуші Қазақстан Республикасы мен шет елдердің реттеуші органдарының сандық параметрлеріне (штаттық санына мен бақылауды қамтамасыз ету бюджеттері) салыстырмалы-салғастырмалы талдау жүргізді. Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттігі талаптарының ұлттық нормативтік база мен реттеудің институционалдық моделінің дамуына тигізетін ықпалы көрсетілді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы мемлекеттік қадағалауды тек құқықтық функция ретінде ғана емес, экономикалық институт ретінде кешенді бағалаумен айқындалады. Жүргізілген талдау негізінде экономикалық тиімділігі, реттеушілік базаны және басқару тетіктерін жетілдіру жөнінде ақпараттық асимметрияны жою және оппортунистік мінез-құлық тәуекелін барынша азайту, реттеуші органның тәуелсіздігі мен ресурстық қамтамасыз етілуін нығайту, тәуекелге бағдарланған және профилактикалық тәсілді дамыту, қадағалау қызметін цифрландыру, ашықтық пен қоғамдық қатысуды күшейтуді ұсыныстар тұжырымдалған.

1. Coase R.H. (1988) The Firm, the Market, and the Law, University of Chicago Press. 224 p. [Electronic resource]. — URL: https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/F/bo5954330.html (Аccessed: 11.01.2026).

2. North D.C. (1990) Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press,. 159 p. [Electronic resource]. — URL: https://www.cambridge.org/core/books/institutions-institutional-change-andeconomic-performance/AAE1E27DF8996E24C5DD07EB79BBA7EE (Аccessed: 11.01.2026)

3. Raineri R., Binder J., Cohen A., Muller A. (2025) Peaceful Uses of Nuclear Energy in Less Industrialized Countries: Challenges, Opportunities, and Acceptance // Energies. Vol. 18. No. 4. 858. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.3390/en18040858 (Аccessed: 11.01.2026)

4. Корнилов А.А., Альназиров Р.Б. К вопросу обеспечения безопасности объектов атомной промышленности в Казахстане // Альманах Пермского военного института войск национальной гвардии. 2025. №1 (17). [Электронный ресурс]. — URL: https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-obespecheniya-bezopasnostiobektov-atomnoy-promyshlennosti-v-kazahstane (дата обращения: 21.01.2026)

5. «NAC «Kazatomprom» JSC 2025 Integrated Annual Report. Astana. [Electronic resource]. — URL: https://www.kazatomprom.kz/storage/cc/integrated_annual_report_2025.pdf (Аccessed: 11.01.2026)

6. Hossain M.I., Ahmed M.E., Islam M.F., Alam M.K., Al Mamun M.A., Kazi M.T. (2026) Regulation, Taxation, and Resources: Unpacking Greenhouse Gas Emission Drivers Across G7 Economies // Thunderbird International Business Review. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.1002/tie.70095 (Аccessed: 11.02.2026)

7. Идрисов Т. Ш., Коптелов М. В. Динамика снижения производственного травматизма и экономическая эффективность мер промышленной безопасности в Республике Казахстан на примере АО «Ульбинский металлургический завод» АО «НАК «Казатомпром» // Глобальная ядерная безопасность. 2026. №1. [Электронный ресурс]. — URL:https://cyberleninka.ru/article/n/dinamika-snizheniya-proizvodstvennogotravmatizma-i-ekonomicheskaya-effektivnost-mer-promyshlennoy-bezopasnosti-v-respublike (Аccessed: 21.02.2026).

8. Иванов А.Ю. Организационно-экономические механизмы управления ликвидацией ядерного наследия // Вестник РЭА им. Г. В. Плеханова. 2024. №5. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/organizatsionno-ekonomicheskiemehanizmy-upravleniya-likvidatsiey-yadernogo-naslediya (Аccessed: 11.02.2026)

9. Карта проверок предпринимателей Комитета по правовой статистике и специальным учетам Генеральной прокуратуры Республики Казахстан. Астана. [Электронный ресурс]. — URL:https://gis.kgp.kz/arcgis/apps/experiencebuilder/experience/?id=c048e1f975084dc1957108c00c9fb4d7&page=проверки-предпринимателей (дата обращения: 11.02.2026)

10. Динамика основных показателей по зарегистрированным административным правонарушениям Комитета по правовой статистике и специальным учетам Генеральной прокуратуры Республики Казахстан. Астана. [Электронный ресурс]. — URL: https://qamqor.gov.kz/crimestat/statistics (дата обращения: 11.02.2026)

11. Бюджетная программа 001 «Услуги по координации деятельности в сфере атомной энергии» на 2025 - 2027 года Портал «Открытые бюджеты». Egov.kz. [Электронный ресурс]. — URL:https://budget.egov.kz/budgetprogram/budgetprogram?govAgencyId=39755490&budgetId=3975737 (дата обращения: 11.02.2026)

12. Бюджетная программа 001 «Услуги по координации деятельности в сфере атомной энергии» на 2026 - 2028 года Портал «Открытые бюджеты». Egov.kz. [Электронный ресурс]. — URL:https://budget.egov.kz/budgetprogram/budgetprogram?govAgencyId=39755490&budgetId=3994100 (дата обращения: 11.02.2026)

13. National Report of Canada for the 10th Review Meeting. IAEA. [Electronic resource]. —URL: https://iaea.org/ru/node/52177?keywords=&language=en&page=7&type=4799 (Аccessed: 11.02.2026) 14 National Report of France for the 10th Review Meeting. IAEA. [Electronic resource]. —URL: https://iaea.org/ru/node/52177?keywords=&language=en&page=7&type=4799 (Аccessed: 11.02.2026)

14. National Report of Sweden for the 10th Review Meeting. IAEA. [Electronic resource]. —URL: https://iaea.org/ru/node/52177?keywords=&language=en&page=7&type=4799 (Аccessed: 11.02.2026)

15. Закон Республики Казахстан «Об использовании атомной энергии» от 12.01.2016 года № 442-V ЗРК. [Электронный ресурс]. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1600000442 (дата обращения: 19.03.2026)

16. Закон Республики Казахстан «О радиационной безопасности населения» от 23.04.1998 года № 219 ЗРК. [Электронный ресурс]. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z980000219 (дата обращения: 19.03.2026)

17. Предпринимательский кодекс Республики Казахстан от 29.10.2015 года № 375-V ЗРК. [Электронный ресурс]. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1500000375 (дата обращения: 19.03.2026)

18. Указ Президента Республики Казахстан «О некоторых вопросах Агентства Республики Казахстан по атомной энергии» от 28.04.2025 года № 861. [Электронный ресурс]. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2500000861 (дата обращения: 19.03.2026)

19. Приказ Председателя Агентства Республики Казахстан по атомной энергии «Об утверждении положений о республиканском государственном учреждении «Комитет атомного надзора и контроля Агентства Республики Казахстан по атомной энергии» и о его территориальном подразделении» от 9 июня 2025 года № 05-н/қ. [Электронный ресурс]. — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/G25V0000005 (дата обращения: 19.03.2026)

20. IAEA Fundamental Safety Principles (SF-1). Vienna. [Electronic resource]. — URL: https://wwwpub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/Pub1273_web.pdf (дата обращения: 19.03.2026)

21. International Nuclear Safety Group (INSAG). Strengthening the Global Nuclear Safety Regime: INSAG-21. Vienna. [Electronic resource]. — URL: https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/Pub1277_web.pdf (Аccessed: 19.03.2026)

22. International Atomic Energy Agency. Report on National Nuclear Safety Infrastructure Reviews: results and recommendations. Vienna. [Electronic resource]. — URL: https://www.iaea.org/sites/default/files/gc/gc69-inf2.pdf (Аccessed: 19.03.2026)

23. IAEA. Governmental, Legal and Regulatory Framework for Safety. General Safety Requirements. [IAEA Safety Standards Series No. GSR Part 1 (Rev. 1)]. Vienna. [Electronic resource]. — URL: https://wwwpub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/Pub1713web-70795870.pdf (Аccessed: 19.03.2026)

24. 2024-25 Financial Statements: Statement of Management Responsibility Including Internal Control Over Financial Reporting. Canada. [Electronic resource]. — URL: https://cnscccsn.gc.ca/eng/corporate/transparency/quarterly-financial-reports/financial-statements-2024-25/ (Аccessed: 11.02.2026)

25. «NAC «Kazatomprom» JSC 2021 Integrated Annual Report. Astana. [Electronic resource]. — URL: https://www.kazatomprom.kz/storage/cc/integrated_annual_report_2021.pdf (Аccessed: 11.02.2026)

26. «NAC «Kazatomprom» JSC 2022 Integrated Annual Report. Astana. [Electronic resource]. — URL: https://www.kazatomprom.kz/storage/cc/integrated_annual_report_2022.pdf (Аccessed: 11.02.2026)

27. «NAC «Kazatomprom» JSC 2023 Integrated Annual Report. Astana. [Electronic resource]. — URL: https://www.kazatomprom.kz/storage/cc/integrated_annual_report_2023.pdf (Аccessed: 11.02.2026)

28. «NAC «Kazatomprom» JSC 2024 Integrated Annual Report. Astana. [Electronic resource]. — URL: https://www.kazatomprom.kz/storage/cc/integrated_annual_report_2024.pdf (Аccessed: 11.02.2026)

29. Nukusheva A.A., Nurmagambetov A.M., Akbayeva, L.N. (2021) International nuclear energy legal regulation: comparing the experience of the EU and the CIS countries, International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics. Vol. 21. No. 4. P. 719–737. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.1007/s10784-021-09539-2 (Аccessed: 19.03.2026)

30. Mezerv R.A. (2009) The global nuclear safety regime, Daedalus. Vol. 138. No. 4. P. 100-111. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.1162/daed.2009.138.4.100 (Аccessed: 19.03.2026)

31. Nukušheva A.A. Международно-правовые аспекты регулирования в области атомной энергетики, Bulletin of the Institute of Legislation and Legal Information of the Republic of Kazakhstan, 2022. No. 3 (70). P. 171– 180. [Электронный ресурс]. — URL: https://doi.org/10.52026/2788-5291_2022_70_3_171 (Аccessed: 19.03.2026)

32. Batyrbekov E.G., Vityuk V.A., Zarva D.B., Sharipov M.K. (2024) Conceptual view of the implementation of the nuclear energy program in the Republic of Kazakhstan, Energies. Vol. 17. No. 22. Art 5788. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.3390/en17225788 (Аccessed: 19.03.2026)

33. Taebi B., Mayer M. (2017) By accident or by design? Pushing global governance of nuclear safety, Progress in Nuclear Energy. Vol. 99. P. 19–25. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.1016/j.pnucene.2017.04.014 (Аccessed: 19.03.2026)

34. Velichkov K. (2021) Kazakhstan’s nuclear governance as a foreign policy asset, NNC RK Bulletin. No. 3. P. 21–28. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.52676/1729-7885-2021-3-21-28 (Аccessed: 19.03.2026)

35. Saipinov D. (2025) Impact of international nuclear safety conventions on the evolution of Kazakstan’s legislative framework in the nuclear energy sector, Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Law Series. Vol. 153. No. 4. P. 195–216. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.32523/2616-6844-2025-153-4-195-216 (Аccessed: 19.03.2026)

36. Igaliyeva L., Yegemberdiyeva S., Utepkaliyeva K., Bakirbekova A. (2020) Development of economic mechanism for ensuring ecological security in Kazakhstan // International Journal of Energy Economics and Policy, [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.32479/ijeep.9634 (Аccessed: 21.01.2026)

37. Coglianese C., Nash J., Olmstead T.A. (2002) Performance-Based Regulation: Prospects and Limitations in Health, Safety and Environmental Protection // SSRN Electronic Journal. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.2139/ssrn.392400 (Аccessed: 21.01.2026)

38. Kurmanov N., Bakirbekova A., Adiyetova E., Satbayeva A., Rakhimbekova, A. (2025) ICTs’ Impact on Energy Consumption and Economic Growth in the Countries of Central Asia: An Empirical Analysis // International Journal of Energy Economics and Policy. [Electronic resource]. — URL: https://doi.org/10.32479/ijeep.18779 (Аccessed: 21.01.2026)

39. Кожубекова А.А. Современные модели и типы государственного аудита // The vital cycle of the organizational culture of the trading enterprises, 2019. Т. 2. № 12. С. 32–38. [Электронный ресурс]. — URL:https://doi.org/10.32342/2616-3853-2019-2-12-4 (дата обращения: 21.01.2026)