ОРТА МЕКТЕПТЕГІ ЖОҒАРЫ СЫНЫПТАРДАҒЫ БІЛІМ БЕРУ ЭКОЖҮЙЕЛЕРІ: ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІҢ БҰЗЫЛУЫНА СИСТЕМАЛЫҚ ЖӘНЕ ЭТИКАЛЫҚ ҚАРАУ

Жалпы орта білім беру жүйесінде жасанды интеллектінің (ЖИ) пайда болуы оқыту мен білім алудың дәстүрлі сынып шеңберінен шығатын трансформациясына ықпал етіп, цифрлық делдалдықтағы білім беру экожүйелерінің қалыптасуына жағдай жасауда. Мақалада Гвадалахара университетінің №7 жоғары мектебі мысалында ЖИ-ді білім беру үдерісіне интеграциялаудағы оқушылардың мінез-құлқына, этикалық ұстанымдарына, оқу үлгеріміне және сыни ойлау қабілетіне әсері зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – ЖИ-ді пайдалану жиілігі мен оқушылардың мінез-құлықтық, академиялық және этикалық сипаттарындағы өзгерістер арасындағы өзара байланысты анықтау, сондай-ақ ЖИ-дің оқуды қолдау құралы ретінде басымдық танытатынын немесе дербес ойлауды алмастыру қаупін тудыратынын бағалау. Жүйелік экожүйелік тәсіл негізінде зерттеуде ЖИ-ді қолданудың технологиялық аспектілерімен қатар оның когнитивтік және этикалық салдары тұрақты даму мақсаттары аясында қарастырылды. Әдіснамалық негізді ЖИ-ді пайдалану жиілігі мен оқушылардың мінезқұлқындағы өзгерістер арасындағы байланысты анықтауға бағытталған сандық диагностикалық зерттеу құрады. Зерттеу барысында оқушылардың жеке қызығушылықтары мен міндетті оқу мазмұны ескерілді. Нәтижелер ЖИді пайдалану қарқындылығы мен білім беру нәтижелері арасында күрделі өзара байланыстың бар екенін көрсетті. ЖИ-ді жиі пайдалану уақытты үнемдеумен және когнитивтік тәуелділіктің ықтимал қаупімен байланысты болғанымен, оны қарқынды пайдалану мен академиялық адалдық арасында әлсіз оң байланыс анықталды. ЖИді жиі қолданатын оқушылар дереккөздерді тексеру және ақпаратқа саналы скептицизм таныту деңгейінің жоғары екенін көрсетті. Нәтижелер этикаға, сыни ойлауға және технологияларды жауапты пайдалануға басымдық беретін білім беру ортасында ЖИ-мен тұрақты өзара әрекеттесу алгоритмдік сауаттылықты дамытуға ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді.

1. UNESCO (2023). Guidance for generative AI in education and research/ UNESCO. Paris. Р.30. [in English]

2. Díaz-Arce D. (2023) Plagio a la Inteligencia Artificial en estudiantes de bachillerato: un problema real // Revista Innova Educación.Vol. 5. No. 2. P. 108–116. DOI: 10.35622/j.rie.2023.02.007. [in English]

3. Grané M. (2024) Implementación del ChatGPT en el aula // ChatGPT y educación universitaria. Posibilidades y límites del ChatGPT como herramienta docente / Coord. Ribera, M., Díaz, O. Barcelona: Octaedro-IDP/ICE.P. 97–122. DOI: 10.36006/15224-1. [in English]

4. Díaz O., Ribera M. (2024) Introducción // ChatGPT y educación universitaria. Posibilidades y límites del ChatGPT como herramienta docente / Coord. Ribera M. Díaz O. Barcelona: Octaedro-IDP/ICE. P.7–20. DOI: 10.36006/15224-1. [in English]

5. Maladonado-Chacón M., Gordón-Merizalde G., Segovia-Guamán F., Miño-Peñafiel N. (2024) Uso de la inteligencia artificial en el proceso de aprendizaje de estudiantes de tercer curso de bachillerato // Revista Científica Retos de la Ciencia.Vol. 9. No. 19. P. 17–31. DOI: 10.53877/rc9. [in English]

6. Alpizar Garrido L. O., Martínez Ruíz H. (2024) Perspectiva de estudiantes de nivel medio superior respecto al uso de la inteligencia artificial generativa en su aprendizaje // RIDE Revista Iberoamericana Para la Investigación y el Desarrollo Educativo. Vol. 14. No. 28. P. 651–672. DOI: 10.23913/ride.v14i28.1830. [in English]

7. Flores-Vivar J. M., García-Peñalvo F. J. (2023) Reflexiones sobre la ética, potencialidades y retos de la Inteligencia Artificial en el marco de la Educación de Calidad (ODS4) // Comunicar. Vol. 31, № 74. Available at – URL : https://www.revistacomunicar.com/ojs/index.php/comunicar/article/view/C74-2023-03 [in English] (accessed: 28.02.2026)

8. UNESCO. AI and education: Guidance for policy-makers/. (2021) United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. -DOI: 10.54675/pcsp7350 [in English]

9. Sánchez Arias V. G., Rosas Chávez L. A. (2021) Intervención educativa ecosistémica en situaciones de emergencia. – México: Universidad Nacional Autónoma de México. Р. 67 [in English]

10. Hernández Sampieri R., Fernández-Collado C., Baptista P. (2022) Metodología de la investigación. 7th ed. México: McGraw-Hill. Р. 113 [in English]

11. Likert R. (1932) A technique for the measurement of attitudes. Archives of Psychology. Vol. 22. № 140. P. 1–55. DOI: 10.4135/9781412961288.n454 [in English]

12. DeVellis R. F. (2017) Scale development: Theory and applications. 4th ed. Los Angeles.Sage. DOI: 10.1016/0886-1633(93)90012-e Р. 14. [in English]

13. Bankins S., Ocampo A. C., Marrone M., Restubog S. L. D., & Woo, S. E. (2024) A multilevel review of artificial intelligence in organizations: Implications for organizational behavior research and practice. Journal of organizational behavior. №45(2). P.159-182. Available at – URL : https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/job.2735 [in English] (accessed: 28.02.2026)

14. Hernández-Sampieri R., Fernández-Collado C., Baptista-Lucio P. (2014) El inicio del proceso cualitativo: planteamiento del problema, revisión de la literatura, surgimiento de las hipótesis e inmersión en el campo // Metodología de la investigación. 6th ed. México: McGrawHill. P. 355–381. [in English]

15. Solak E. (2024) Revolutionizing language learning: How ChatGPT and AI are changing the way we learn languages. International Journal of Technology in Education. 7(2). P. 353-372. DOI: 10.46328/ijte.732 [in English]

16. Área Moreira M. (2018) La educación en la sociedad digital. Madrid: Morata. [in English]

17. Bates A. W. (2019) Teaching in a Digital Age: Guidelines for designing teaching and learning. Tony Bates Associates Ltd. 214 р DOI: 10.19173/irrodlv24i2.7063 [in English]

18. Luckin R., Holmes W., Griffiths M., & Forcier L. B. (2016) Intelligence Unleashed: An argument for AI in Education. Pearson. DOI: 10.1063/5.0129803 87 р [in English]

19. Selwyn N. (2019) Should Robots Replace Teachers? AI and the Future of Education. Polity Press. [in English]

20. Floridi L., Cowls J., Beltrametti M., et al. (2018) AI4People—An Ethical Framework for a Good AI Society: Opportunities, Risks, Principles, and Recommendations. Minds and Machines. 28. P. 689–707. Available at-URL : https://www.researchgate.net/publication/363118104_Should_Robots_Replace_Teachers_Mobilisation _of_AI_and_Learning_Analytics_in_Education [in English] (accessed: 28.02.2026)

21. Nguyen C. T. (2021) Epistemic Bubbles and Echo Chambers. In J. Lackey (Ed.), The Routledge Handbook of Collective Epistemology. Routledge. 84 р. DOI: 10.1017/epi.2018.32 [in English]

22. Mollick E. (2023) Co-Intelligence: Living and Working with AI. Portfolio/Penguin. 116 р. [in English]

23. Grassini S. (2023) Shaping the future of education: Exploring the potential and consequences of AI and ChatGPT in educational settings. Education sciences. 13(7). 692 p. Available at – URL : https://www.mdpi.com/2227- 7102/13/7/692 [in English] (accessed: 28.02.2026)

24. Konecki M., Konecki M., & Biskupic I. O. (2023) Using Artificial Intelligence in Higher Education. In CSEDU (2) Р. 136-141. DOI: 10.5220/0012039700003470 [in English]

25. Lodge J. M., de Barba P., & Broadbent J. (2023) Learning with generative artificial intelligence within a network of co-regulation. Journal of University Teaching and Learning Practice. 20(7). P. 1-10. Available at – URL: https://www.researchgate.net/publication/382307158_Learning_with_Generative_Artificial_Intelligence_Within_a_Network_of_Co-Regulation [in English] (accessed: 28.02.2026)

26. Chiu T. K., Moorhouse B. L., Chai C. S., & Ismailov M. (2024) Teacher support and student motivation to learn with Artificial Intelligence (AI) based chatbot. Interactive Learning Environments. Available at – URL : https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10494820.2023.2172044 [in English] (accessed: 28.02.2026)

27. González Peña O. I., Quintero Milián H. N., Urbina Coronado P. D., & Vanoye García A. Y. (2022) Analysis of competency assessment of educational innovation in upper secondary school and higher education: a mapping review. Sustainability. Available at – URL : https://www.mdpi.com/2071-1050/14/13/8089 [in English] (accessed: 28.02.2026)