АЗАМАТ СОҒЫСЫ КЕЗЕҢІНДЕГІ БЕЙБІТ ТҰРҒЫНДАР МЕН ӘСКЕРИ КҮШТЕР АРАСЫНДАҒЫ ӨЗАРА ҚАТЫНАСТАР: ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ МЫСАЛЫНДА

Мақалада Азамат соғысы кезеңіндегі Шығыс Қазақстандағы азаматтық тұрғындар мен әскери құрылымдар арасындағы өзара қатынастар қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – Азамат соғысы кезеңіндегі әскери билік органдарының Шығыс Қазақстанның азаматтық халқына қатысты жүргізген саясатының ерекшеліктерін зерделеу, оны жүзеге асырудың нысандары мен әдістерін талдау, сондай-ақ әскери құрылымдардың бейбіт халықтың өміріне ықпалының сипаты мен деңгейін зерттеу. Зерттеуде саяси режимді қолдау мен қоғамды бақылауда маңызды құрал болған қарсыбарлау және құқық қорғау органдарының қызметіне ерекше назар аударылады. Өңірлік үдерістер бұрынғы Ресей империясының кеңістігін қамтыған ауқымды саяси қақтығыс контексінде талданады. Зерттеу әскери құрылымдар мен қауіпсіздік органдарының тек әскери іс-қимылдарда ғана емес, сонымен қатар бейбіт тұрғындардың күнделікті өмірінде де елеулі рөл атқарғанын көрсетеді. Архивтік құжаттар мен кезең материалдары негізінде өңірлік деңгейдегі қарсыбарлау және құқық қорғау органдарының қызмет ету тетіктері қайта қалпына келтіріледі. Олардың қызметі оппозициялық көңіл-күйлерді басуға, қоғамдық жағдайды бақылауға және ықтимал қауіптердің алдын алуға бағытталды. Сонымен қатар олардың қатысуы әлеуметтік ортаға елеулі ықпал етіп, көші-қон үдерістерін, экономикалық тәжірибелерді және қоғамдық қатынастарды өзгертті. Мақалада азаматтық халықтың тек ықпал ету нысаны ғана емес, сонымен бірге саяси тұрақсыздық пен қарулы қақтығыс жағдайында өмір сүру мен бейімделудің түрлі стратегияларын қалыптастырған тарихи үдерістердің белсенді қатысушысы болғаны көрсетіледі.

1. Спирин Л.М. Разгром армии Колчака. - М.: Госполитиздат. —1957. – 296 с.

2. Митрофанов А. Ю. А.В. Колчак (1874–1920) у истоков Белой борьбы: от флотоводца к Верховному Правителю. // Русско-Византийский Вестник. Научный журнал Санкт-Петербургской Духовной Академии Русской Православной Церкви. —2025. — №1(20). — С.183-189.

3. Стелмак М.М. Образ иностранных союзников антибольшевистского движения в периодической печати Западной Сибири (май 1918 – декабрь 1919 гг.). - Омск: Амфора. — 2023. — 420 с.

4. Дроков С.В. А.В. Колчак //Вопросы истории. — 1991. — №1. С.60-67.

5. Из истории интервенции и гражданской войны гражданской войны в Казахстане. Т.13. - АлмаАта: Наука. — 1962. — 124 с.

6. Исторический архив Омской области (ИАОО). Ф.р —1072. Оп.1. Д.12. Л.36.

7. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.48. Оп.2. Д.40. Л.15.

8. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.48. Оп. 2. Д.40. Л.18.

9. Дневник белогвардейца //Сборник воспоминаний. — Новосибирск: Нов.кн.из. — 1991. —400 с.

10. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.48. Оп.2. Д.40. Л.30.

11. Правительственный вестник. — 12 октября 1918.

12. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.48. Оп.1. Д.177. Л.64.

13. Голос Сибири. — 19 января 1919.

14. Гинс Г.К. Сибир, союзники и Колчак. - М.: Воениздат. — 1997. — 256 с.

15. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.р-950. Оп.2. Д.5. Л.14.

16. Свирин В. Слава и позор адмирала //Труд. — 7 июня 1990. 17 Исторический архив Омской области (ИАОО). Ф.р-1072. Оп.1. Д.1. Л.5.

17. Гревз У. Американская авантюра в Сибири 1918-1920 гг. — М.: Наука. — 2001. —247 с.

18. Лившиц С.Г. Колчаковский переворот //Алтаиская правда. — 17 ноября 1988.

19. Варламова Л.Н. Организационные основы аппарата военного управления правительства А.В. Колчака (1918–1920) //Материалы Международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения профессора Н.П. Ерошкина. — Москва. — 2023. —С. 40—59.

20. Хандорин В. Адмирал Колчак. Драма Верховного правителя. - Москва: АФК Система. - 2022. - 526 с.

21. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.37. Оп.1. Д.69. Л.86.

22. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.37. Оп.1. Д.69. Л.2.

23. Орос Н.И. Социалная политика белых правительств в Сибири (1918-1919 гг.). Российская государственность в лицах и судьбах ее созидателей: IX-XXI вв. //Материалы ВИИИ Всероссийской конференции с международным участием, посвященной 80-летию освобождения страны от немецкофашистских захватчиков и 70-летию Липецкой области. — Липецк. — 2025. —158 c.

24. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф. р—50. Оп.1. Д.37. Л.15.

25. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.р—50. Оп.1. Д.9. Л.33.

26. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.48. Оп.1. Д.196. Л.248.

27. Колчаковщина. Революция и Гражданская война в описаниях белогвардейцев. — Вече. — 2023. —304 с.

28. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.37. Оп.1. Д.34. ЛЛ.82-84.

29. Никитин А.Н. Милиция Российского правительства Колчака и ее роль в борьбе с общеуголовной и организованной преступностью. — М.: Воениздат. — 1995. — 245 с.

30. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.48. Оп.1. Д.23. Л.14.

31. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.р—50. Оп.1. Д.9. Л.3.

32. Государственный архив области Абай (ГАОА). Ф.р—50. Оп.1. Д.9. Л.94.

33. Иностранная военная интервенция и гражданская война в Средней Азии //Сборник документов и материалов в 2-х томах. Т.1. —Алма-Ата: Наука. —1964. — 725 с.

34. Пахмурны П.М. Коммунистическая партия – организатор партизанского движения в Казахстане (1918-1920). —Алма-Ата: Наука. —1965. — 438 с.

35. Из истории гражданской войны в СССР //Сборник документов в трех томах. Т.2. —М.: Наука. — 1974. — 695 с.

36. За власть Советов //Сборник статей и воспоминаний о борьбе за установление и упрочение Советской власти в Семипалат. обл.: Посвящ. 40-й годовщине Казах. ССР /Архивный отд. и Гос. архив Семипалат. обл. Парт. архив Семипалат. обкома КП Казахстана; Редколлегия: В.И. Акимов (глав. ред.) и др. — Семипалатинск. — 1961. — 250 с.