Мәжбүрлі көші-қон тарихы кеңестік ұлт саясаты мен этносаралық қатынастарды зерттеуде маңызды орын алады. Бұл саясаттың ең маңызды көріністерінің бірі сталиндік кезеңде жекелеген этностарды жаппай депортациялау болды. Солардың ішінде кеңестік немістер КСРО тарихындағы ең ауқымды мәжбүрлі қоныс аударулардың бірін бастан кешірді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, 1941 жылы Кеңес үкіметі этникалық немістерді сенімсіз халық ретінде қарастырып, Еділ бойы Неміс автономиялық кеңестік социалистік республикасын таратып, жүздеген мың немісті Қазақстанға, Сібірге және КСРО-ның басқа да шалғай аймақтарына күштеп көшірді. Солтүстік Қазақстан өзінің ауыл шаруашылығына қолайлы жағдайлары мен еңбек ресурстарына деген сұранысына байланысты жер аударылған немістерді қабылдаған негізгі өңірлердің біріне айналды. Қостанай, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарына көптеген депортацияланған немістер қоныстандырылып, негізінен ауылдық жерлерде орналастырылды және ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп өндірісіне тартылды. Зерттеудің мақсаты – сталиндік ұлттық саясат кезеңінде кеңестік немістердің Солтүстік Қазақстанға мәжбүрлі депортациялануының ерекшеліктерін анықтап, талдау, олардың Қостанай, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарына қоныс аударуының ауқымы мен негізгі бағыттарын айқындау, сондай-ақ депортацияның өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына, сондай-ақ Қазақстанның полиэтносты қоғамының қалыптасуына тигізген тарихи салдарын ашып көрсету. Солтүстік Қазақстанға немістердің депортациялану тарихын зерттеу кеңестік этносаясаттың ерекшеліктерін, демографиялық өзгерістерді және мәжбүрлі көшіқонның ұзақ мерзімді салдарын түсіну үшін маңызды. Сонымен қатар, бұл зерттеу Қазақстанның көпэтносты қоғамының қалыптасу үдерісін түсіндіруге және жер аударылған халықтардың тарихи жадын сақтауға мүмкіндік береді.

1. Жанкадамова Г. А., Атантаева Б. Ж., Ахметова Р. Д., Карибаева А. С. История депортации немцев в Казахстан в воспоминаниях потомков. Вестник Евразийского национального университета им. Л. Н. Гумилёва. Исторические науки. Философия. Религиоведение. —141(4). — 2022. — C.37–49. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2022-141-4-37-49

2. Атантаева Б. Ж., Карибаева А. С., и Карибаева М. С. Депортация немцев: адаптация и жизнь по устным историческим источникам (на основе материалов из Восточного региона). Вестник Евразийского национального университета им. Л. Н. Гумилёва. Исторические науки. Философия. Религиоведение. —144(3). — 2023. —С. 8– 22. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2023-144-3-8-22

3. Блинова А. Н., Смирнова Т. Б., и Шлегель Е. А. Влияние депортации на идентичность немцев России и Казахстана. Журнал пограничных исследований№ — 6(4). — 2021. https://doi.org/10.46539/jfs.v6i4.336

4. Хассенова Ж. О., и Мажитова Ж. С. О депортации советских немцев в Казахстан во время Великой Отечественной войны: практика советской власти. Вестник Карагандинского университета – История. Философия. — 92(4). —2018. [Электронный ресурс] – URL: https://history-philosophyvestnik.buketov.edu.kz/index.php/history-philosophyvestnik/article/view/387 (дата обращения: 22.02.2025)

5. Енсенов К., Найманбаев Б., Оразбаков А., Нурбекова Р., и Булгынбаева А. Реабилитация депортированных в Казахстан. Миграционные письма. — 19(5). — 2022. — С.667–676. https://doi.org/10.59670/ml.v19i5.2342

6. Шершукова Н. А. Немцы Казахстана: депортация, специальное переселение, реабилитация (кандидатская диссертация). Томский государственный университет. Получено из Президентской библиотеки. —2009. [Электронный ресурс] – URL: https://www.prlib.ru/en/node/351222. (дата обращения: 20.02.2025)

7. Калыбекова М. Ч., и Апендиев Т. А. Казахстанские немцы: трагические страницы истории. Научный журнал педагогики и экономики. — 4. — 2020. — С.331—338.

8. Бугай Н. Ф. Депортированные народы СССР. Москва: Наука. — 1991. [Электронный ресурс] – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=123456. (дата обращения: 1802.2026)

9. Полян А. М. Не по своей воле: история и география вынужденных миграций в СССР. Москва: РОССПЕН. —2001. https://www.rospen.ru/book/978-5-8243-0420-2

10. Блинова А. Н., Смирнова Т. Б., и Шлегель Е. А. Влияние депортации на идентичность немцев России и Казахстана. Журнал пограничных исследований. — 6 (4). —2021. https://doi.org/10.46539/jfs.v6i4.336

11. Ефремова-Шершукова Н. А. Немцы Казахстана: депортация, специальное переселение, реабилитация [Аннотация диссертации]. Томский государственный университет. —2009. [Электронный ресурс] – URL: https://www.prlib.ru/en/node/351222. (дата обращения: 18.02.2026)

12. Ассманн А. Культурная память и ранняя цивилизация: письмо, воспоминания и политическое воображение. Издательство Кембриджского университета. — 2011. [Электронный ресурс] – URL: https://www.cambridge.org/core/books/cultural-memory-and-early-civilization/. (дата обращения: 18.02.2026)

13. Диц Э. А. Немецкие общины в Казахстане: культурное выживание и адаптация. Central European History Review. — 42(2). — 2009. — С. 115–138. [Электронный ресурс] – URL: https://www.ce-review.eu/articles/42- 2/dietz. (дата обращения: 18.02.2026)

14. Козыбаев М. К., и Нурпейсов К. Н. Интеграция депортированных в социально-экономическую среду Казахстана. — Алматы: Издательство Казахского национального университета. —2005. [Электронный ресурс] – URL: https://kaznu.kz/en/kozybaev-nurpeisov-integration. (дата обращения: 18.02.2026).

15. Бромлей Ю., и Тишков В. Этнические диаспоры и формирование идентичности в СССР. Москва: Наука. —1996. [Электронный ресурс] – URL: https://www.elibrary.ru/item.asp?id=234567. (дата обращения: 18.02.2026)