1990-ЖЫЛДАРДАҒЫ РЕСЕЙ–ТҮРКИЯ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ: ТАРИХИ АСПЕКТІЛЕРІ ЖӘНЕ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ

Бұл мақалада Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі он жыл ішінде Ресей Федерациясы мен Түркия Республикасы арасындағы мемлекетаралық экономикалық ынтымақтастықтың дамуы оның тарихистратегиялық аспектілері ескеріле отырып, хронологиялық тәртіпте қарастырылады. Мақаланың мақсаты – 1990- жылдары екі ел арасындағы әскери-саяси және стратегиялық қайшылықтар мен қарым-қатынастардағы ауытқуларға қарамастан, сауда қатынастарының қайта құрылу, кеңею және әртараптану себептерін жан-жақты талдау. Мақалада посткеңестік кезеңдегі экономикалық-саяси үдерістер талданып, 1990-жылдардың ортасынан бастап Түркия мен Ресей үкіметтерінің «бәсекелестіктен ынтымақтастыққа көшуге» деген ұмтылысының себептері қарастырылады. Экономикалық қажеттіліктер негізінде бір-біріне жақындаған екі түрлі геосаяси бағыттағы елдер арасындағы экономикалық ынтымақтастықтың кеңеюі бағаланады. Мақалада 1992–2000 жылдар аралығындағы сыртқы сауданың жалпы көлемі көрсетіліп, өңірлік және жаһандық үдерістердің дамуы аясында тараптар арасындағы өзара сенімсіздіктің тікелей көріністері атап өтіледі. Сонымен қатар, аталған хронологиялық жүйелілік негізінде екіжақты экономикалық қатынастардағы негізгі кезеңдер, тәуекелдер мен қауіп-қатерлер, сондай-ақ қатынастарды одан әрі дамыту перспективалары талданады. Мақалада Қара теңіз өңіріндегі Экономикалық ынтымақтастық ұйымының маңыздылығы атап көрсетіледі. Энергетикалық сауда саласында табиғи газды сатып алу мен сатудың жаңа мүмкіндіктерінің екі ел үшін де тартымдылығы қарастырылып, Ресей мен Түркияның осы саладағы өзара мүдделері көрсетіледі. Сондай-ақ мақалада екі елдің сауда, құрылыс және туризм бағыттарындағы мемлекеттік саясаты сипатталады. Бұдан бөлек, екіжақты қатынастарға қауіп төндіретін факторлар ретінде Түркияның НАТО-ға мүшелігі, АҚШ пен Еуропалық Одақтың жаңадан тәуелсіздік алған мемлекеттерге қатысты саясаты, Ресейдің Кавказдағы, Таяу және Орта Шығыстағы саясаты, сондай-ақ НАТО-ның шығысқа қарай кеңею жоспары қарастырылады. Қорытынды бөлімде Ресей мен Түркия арасындағы 1990-жылдардағы экономикалық ынтымақтастық кеңестік кезеңдегі экономикалық ынтымақтастықпен салыстырылады.

1. Гасанов Ю. Л. К вопросу о сотрудничестве Турецкой Республики и Советской России в первой половине 20-х годов XX века // Современная научная мысль. – № 6. – 2022. – С. 210–217. – URL: https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-sotrudnichestve-turetskoy-respubliki-i-sovetskoy-rossii-v-pervoypolovine-20-h-godov-xx-veka (дата обращения: 30.06.2026).

2. Гасанов Ю. Л. Экономическое сотрудничество между Турецкой Республикой и Советской Россией во второй половине 20-х годов XX века // Сборник научных трудов Телавского государственного университета им. Якова Гогебашвили. – 2023. – № 1 (36). – С. 23–30. – DOI: https://doi.org/10.52340/tuw.2023.01.36.03

3. Hasanov Y. L. Economic cooperations between the Turkish Republic and the USSR in the 80s of the XX century // Journal of Open & Historical Sciences of Colonialism. – No. 02. – 2025.– P. 15–28. – DOI: https://doi.org/10.70728/jopen.his.0225.003

4. Ермекбаев А., Шотанова Г., Абжапарова Л. Взаимоотношения Турции и России в контексте энергетического партнерства // Central Asia and the Caucasus (Russian Edition). – 2019. – Т. 22, Вып. 3. – С. 38– 47. – URL: https://ca-c.org.ru/journal/2019/journal_rus/cac-03/03.shtml (дата обращения: 30.06.2026).

5. Aydın Y. Rusya’da İşgücü Piyasasında Temel Eğilimler ve Fiyat Uyumu // Türkiye Rusya Araştırmaları Dergisi. – 2020. – № 4. – S. 163–192. – URL: https://dergipark.org.tr/tr/pub/trad/article/837303 (дата обращения: 30.06.2026).

6. Özbay F. Soğuk Savaş Sonrası Türkiye-Rusya İlişkileri: 1992-2010 // Bilge Strateji. – 2011. – Cilt 2, Sayı 4. – S. 35–77. – URL: https://dergipark.org.tr/tr/pub/bs/article/51040 (дата обращения: 30.06.2026).

7. Bulut R. SSCB’nin Dağılması ve Rusya Federasyonu’nda Serbest Piyasaya Geçiş // Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. – Vol. 1, No. 2. – 2014. – S. 18–29. – URL: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/231924 (дата обращения: 30.06.2026).

8. Aydın Y. Rusya Federasyonu ve Türkiye arasında dış ticaretin yapısı ve gelişimi // Rusya Araştırmaları Dergisi (RUSAD). – 2021. – № 6. – S. 154–176. – DOI: https://doi.org/10.48068/rusad.1025492 – URL: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2088511 (дата обращения: 30.06.2026).

9. Götz R. Die russische Wirtschaft braucht keinen Kurswechsel, sondern die Fortentwicklung begonnener Reformen // Osteuropa. – 1997. – Jg. 47, H. 8. – S. 774–785. – URL: https://www.researchgate.net/publication/294622288_Die_russische_wirtschaft_braucht_keinen_kurswechsel_sondern_die_fortentwicklung_begonnener_reformen (дата обращения: 30.06.2026)

10. Özel S., Uçar B. G. Türkiye-Rusya İlişkilerinin Ekonomik Boyutu // EDAM Dış Politika & Güvenlik Serisi. – İstanbul: Ekonomi ve Dış Politika Araştırma Merkezi. – No. 11. 2019.– 27 S. – URL: https://edam.org.tr/ekonomive-enerji/turkiye-rusya-iliskilerinin-ekonomik-boyutu (дата обращения: 30.06.2026).

11. Kolobov O. A., Kornilov A. A., Özbay F. Çağdaş Türk-Rus İlişkileri: Sorunlar ve İşbirliği Alanları (1992- 2005) / Çev. E. Osmanov, V. İmanov, R. Memmedov. – İstanbul: TASAM Yayınları, 2006. – 344 s. – URL: https://yayinlar.tasam.org/kitap-asya/cagdas-turk-rus-iliskileri (дата обращения: 30.06.2026).

12. Tellal E. Rusya ile İlişkiler // Türk Dış Politikası. Cilt II: 1980-2001 / der. B. Oran. – İstanbul: İletişim Yayınları, 2009. – S. 546–580. – URL: https://iletisim.com.tr/kitap/turk-dis-politikasi-cilt-2-1980-2001/7558 (дата обращения: 30.06.2026).

13. Sarıaslan F. Türkiye’nin Rusya Federasyonu ile İlişkilerinde Ekonominin Rolü // Avrasya İncelemeleri Dergisi - Journal of Eurasian Inquiries. – 2019. – Cilt 8, Sayı 2. – S. 113–140. – DOI: https://doi.org/10.26650/iuavid.668288 – URL: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/913617 (дата обращения: 30.06.2026).

14. Yüzbaşıoğlu N. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü 27 yaşında // Anadolu Ajansı. – 2019. – 24 Haziran. – URL: https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/karadeniz-ekonomik-isbirligi-orgutu-27-yasinda/1514022 (дата обращения: 30.06.2026).

15. Taşcı T. A. Türkiye-Rusya İlişkileri ve Üst Düzey İşbirliği Konseyi (ÜDİK) // KARE: Uluslararası Edebiyat, Tarih ve Düşünce Dergisi. – 2019. – № 8. – S. 81–128. – DOI: https://doi.org/10.38072/2564-7415.2019.8.7 – URL: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/888560 (дата обращения: 30.06.2026).

16. Yalçınkaya A. Kuruluşundan Günümüze Karadeniz Ekonomik İş Birliği Örgütü // Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi. – 2017. – Cilt 5, Özel Sayı. – S. 1–16. – DOI: https://doi.org/10.14782/marusbd.312211 – URL: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/312211 (дата обращения: 30.06.2026).

17. Balta E., Özkan B. Türkiye-Rusya İlişkilerine ‘Tarih’ ile Bakmak // Boğaziçi Üniversitesi TÜSİAD Dış Politika Forumu Araştırma Raporu. – İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 2016. – Report No. DPF/2016. – 41 S. – URL: https://tusiad.org/tr/yayinlar/raporlar/item/9452-turkiye-rusya-iliskilerine-tarih-ile-bakmak (дата обращения: 30.06.2026).

18. Aydın K., Bulut E., Öztığ L. İ. The Economic Impact of the Suitcase Trade on Foreign Trade: A Regional Analysis of the Laleli Market // International Business Research. – 2016. – Vol. 9, No. 10. – P. 122–134. – DOI: https://doi.org/10.5539/ibr.v9n10p122 – URL: https://ccsenet.org/journal/index.php/ibr/article/view/63050 (дата обращения: 30.06.2026).

19. Başaran A. Dış Siyasi, İktisadi İlişkiler Etkileşimi Çerçevesinde Yeltsin Dönemi Rusya-Türkiye İlişkileri: Doktora tezi / Ankara Üniversitesi. – Ankara, 2013. – 450 s. – YÖK Ulusal Tez Merkezi, Tez No. 341523. – URL: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi (дата обращения: 30.06.2026).

20. Масумова Н. Р. Россия и Турция: Перезагрузка экономического партнерства: монография. – Москва: МГИМО-Университет, 2019. – С. 28–40. – URL: https://mgimo.ru/library/publications/rossiya_i_turtsiya_perezagruzka_ekonomicheskogo_partnerstva/ (дата обращения: 07.06.2026).

21. DEİK Türkiye-Rusya İş Konseyi. Türkiye-Rusya Federasyonu Ticari ve Ekonomik İlişkileri // Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu Yayınları. – 2013. – Nisan Bülteni. – 24 s. – URL: https://www.deik.org.tr/turkiye-avrasya-iskonseyleri-turkiye-rusya-is-konseyi (дата обращения: 07.06.2026).

22. Balcı A. Türkiye Dış Politikası: İlkeler, Aktörler ve Uygulamalar: monografi. – İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2013. – 344 S. – URL: https://www.kitapturk.com/turkiye-dis-politikasi-ilkeler-aktorler-uygulamalar (дата обращения: 23.08.2026).

23. Isachenko D. Türkei und Russland: Die Logik einer konfliktträchtigen Zusammenarbeit // SWP-Studie. – Berlin: Stiftung Wissenschaft und Politik, 2021. – Nr. 16. – S. 5–32. – URL: https://www.swpberlin.org/publications/products/studien/2021S16_TuerkeiRussland.pdf (дата обращения: 07.06.2026).

24. Zengin E. Türkiye ve Rusya Federasyonu Ticari İlişkileri // Avrasya İncelemeleri Dergisi (AVİD). – 2015. – Cilt 4, Sayı 1. – S. 61–103. – URL: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/273180 (дата обращения: 07.06.2026).