ТИІМДІ ЖАУАП АЛУДЫҢ БҰҰ ПРИНЦИПТЕРІ (MÉNDEZ PRINCIPLES) ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСІНДЕГІ ҚҰҚЫҚТЫҚ КЕПІЛДІКТЕРДІ ДАМЫТУДАҒЫ ӘЛЕУЕТІ

Мақала Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптаулар мәселелері жөніндегі Арнаулы баяндамашысы Хуан Мендестің бастамасымен әзірленген тиімді жауап алу жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының қағидаттарын («Мендес қағидаттары» деп аталатын) талдауға және олардың Қазақстан Республикасының қылмыстық процесіндегі құқықтық кепілдіктерді дамытудағы әлеуетін зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты БҰҰ-ның тиімді жауап алу ("Мендес қағидаттары") қағидаттарын кешенді талдау және оларды ұлттық құқықтық жүйеге бейімдеу және енгізу бойынша практикалық ұсынымдар әзірлей отырып, халықаралық тәжірибені салыстырмалы-құқықтық зерттеу негізінде Қазақстан Республикасының Қылмыстық процесінде құқықтық кепілдіктерді жетілдіру үшін олардың әлеуетін бағалау болып табылады. Зерттеуде мәжбүрлеуді қолданбай, шынайы ақпарат алуға бағытталған ғылыми негізделген, этикалық тұрғыдан бейтарап және адам құқықтарына бағдарланған жауап алу моделіне сүйенетін аталған қағидаттардың тұжырымдамалық негіздері қарастырылады.

Польша мен Литваның тәжірибесіне жүргізілген салыстырмалы-құқықтық талдау негізінде Мендес қағидаттарын енгізудің негізгі нәтижелері айқындалды, олардың қатарында күш қолдану жөніндегі шағымдар санының азаюы, құқық қорғау органдарына деген қоғам сенімінің артуы және дәлелдемелердің жол берімділігінің жоғарылауы бар. Мақалада көрсетілген қағидаттарды Қазақстанның құқықтық жүйесіне бейімдеудің қажеттілігі негізделеді, бұл барлық жауап алуларды міндетті түрде бейнетіркеуді енгізуді, тергеушілерді даярлау жүйесін когнитивтік жауап алу әдістемелерін енгізу арқылы жаңғыртуды, сондай-ақ тергеу әрекеттеріне қоғамдық және институционалдық бақылауды күшейтуді көздейді.

Авторлар Мендес қағидаттарын іске асыру қылмыстарды ашу міндеттері мен жеке тұлғаның құқықтарын қорғау арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге, сондай-ақ қылмыстық сот ісін жүргізудің тиімділігі мен ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді деген қорытындыға келеді. Аталған қағидаттарды енгізу кінәсіздік презумпциясына, адам қадір-қасиетін құрметтеуге және құқық үстемдігіне негізделген Қазақстандағы қылмыстық сот төрелігінің жаңа парадигмасын қалыптастыру жолындағы маңызды қадам ретінде қарастырылады.

1. Kyoto Declaration on Advancing Crime Prevention, Criminal Justice and the Rule of Law: Towards the Achievement of the 2030 Agenda for Sustainable Development. – New York: United Nations,. - 2021. – 24 p.

2. Мендес Х.Э. Принципы эффективного ведения опроса в ходе расследования и сбора информации. – New York. - 2021. – 56 с.

3. Memorandum of Understanding for the implementation of the COST Action «Establishing Networks to Implement the Principles on Effective Interviewing for Investigations» (IMPLEMENDEZ) CA22128 on 12 May 2023. – URL: https://www.cost.eu/actions/CA22128/ (дата обращения:02.02.2025).

4. Pavelek O., Solodov D. Principles on effective interviewing in social services interviewing and interrogation – perspectives for Poland and Lithuania (COST Action CA22128: IMPLEMENDEZ) // Studia Prawnoustrojowe. – 2024. – No. 63. – P. 389–399. (дата обращения:02.02.2025).

5. Указ Президента Республики Казахстан № 611 «Об утверждении Национального плана развития Республики Казахстан до 2029 года и признании утратившими силу некоторых указов Президента Республики Казахстан» от 30 июля 2024 года [Электронный ресурс]. – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2400000611 (дата обращения:02.02.2025).

6. Закон Республики Казахстан № 247 «О присоединении Республики Казахстан к Конвенции против пыток и других жестоких, бесчеловечных и унижающих достоинство видов обращения и наказания» от 29 июня 1998 года [Электронный ресурс]. – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z980000247 (дата обращения:02.02.2025).

7. Экспертное заключение при поддержке Фонда «Сорос – Казахстан» в рамках проекта «Поддержка общественной деятельности в области реформ законодательства, затрагивающего вопросы верховенства права и прав человека» [Электронный ресурс]. – URL: https://lprc.kz/wp-content/uploads/2020/02/UPKKazahstan_sostyazatelnost.pdf (дата обращения:02.02.2025).

8. Дюсембеков Д.М. Допустимость доказательств и процессуальные нарушения органов следствия: современные тенденции и рекомендации судебной практике // ИС «Параграф» [Электронный ресурс]. – URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=38758009 (дата обращения:02.02.2025).

9. Чернобиль Т. Процессуальные гарантии защиты от пыток в Казахстане // ИС «Параграф» [Электронный ресурс]. – URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33146292 (дата обращения:02.02.2025).

10. Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан № 231-V ЗРК от 4 июля 2014 года [Электронный ресурс]. – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1400000231 (дата обращения:02.02.2025).

11. Fisher R.P., Geiselman R.E. Memory-enhancing techniques for investigative interviewing: The cognitive interview. – Springfield (IL): Charles C Thomas, 1992. – 212 p.

12. Sakovich A., Zelinsky S. On the way to a digital criminal justice system: lessons from Poland // Revista Brasileira de Direito Processual Penal. – 2024. – Vol. 10, No. 2. – 995 р.

13. Republic of Lithuania Law on approval, entry into force and implementation of the Code of Criminal Procedure. 14 March 2002. No. IX-785. Р. 115-120.

14. Коровин Н.К. Особенности применения цифровой видеозаписи при производстве допроса // Глаголъ Правосудия. – 2011. – № 1(2). – С. 44–46.

15. Ястребова Т.И., Ордан А.В. Особенности применения видеозаписи в доказывании по уголовным делам // Вестник ЮУрГУ. Серия «Право». – 2022. – Т. 22, № 2. – С. 47–51.

16. Meissner C.A., Redlich A.D., Bhatt S., Brandon S. Interview and interrogation methods and their effects on true and false confessions // Campbell Systematic Reviews. – 2014. – No. 13. – P. 1–53.

17. Kwasiński R. Przesłuchanie podejrzanego w brytyjskim modelu PEACE // International Journal of Legal Studies. – 2024. – Vol. 2, No. 18. – P. 257–315.

18. Bull R., Valentine T., Williamson T. Handbook of psychology of investigative interviewing: current developments and future directions. – Chichester: Wiley. - 2009. – 450 p.

19. Vrij A. Detecting lies and deceit: pitfalls and opportunities. – Chichester: John Wiley & Sons, 2008. – 430 p.

20. Шайхаденов Р.Н. Отказ от обвинительного уклона в стадии досудебного расследования — один из путей защиты конституционных прав граждан // Вестник Атырауского университета имени Х. Досмухамедова. – 2020. – № 58(3). – С. 117–124.