ҚАЗАҚСТАНДА TRIPLE HELIX 2.0 МОДЕЛІНЕ КӨШУДІҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ БАҒЫТТАРЫ: ЦИФРЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЖӘНЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ ІСКЕ АСЫРУДЫҢ ТҰЖЫРЫМДАМАЛЫҚ НЕГІЗІ

Мақалада зерттеу нысаны болып университеттердің, бизнес пен үкіметтің өзара әрекеттесуін қамтитын, оны сандық трансформация және жасанды интеллект (AI) енгізу контекстінде қарастыру үшін Ицкович пен Лейдесдорфтың «үштік спираль» (Triple Helix) тұжырымдамалық моделі болып табылады. Бұл аспектіде зерттеудің мақсаты экономиканың сандық трансформациясы контекстіндегі классикалық «үштік спираль», сондай-ақ жасанды интеллекті(AI) енгізудің тұрақтылық деңгейін талдау мен бағалау арқылы мүмкін болатын өзгерістердің бағдарын анықтау мәселесі алға тартылды. ХХІ ғасырдағы инновациялық даму динамикасы цифрлық экономикадағы «үштік спираль» тұжырымдамасының рөліне және оның көп деңгейлі экожүйелерде модельдеу критерийлерінің қолайлылығына қатысты экономикалық тұрғыда іргелі эволюциялық өзгерістер орын алып жатқанын көрсетті. Осындай қалыптасып келе жатқан сандық экономика мен жасанды интеллект енгізуге қолайлы жағдайларды есепке ала отырып, модельдің Triple Helix 2.0 толықтырылған концептуалды интерпретациясын оның бастапқы нұсқасының кеңейтілген түрі ретінде ұсынылады.

Зерттеу барысында орнықты технологиялық прогресс үшін негіз құру және инновациялық экожүйенің негізгі субъектілері арасындағы өзара әрекеттесуді жеделдетуді цифрландыру мен AI-тің инновациялық үдерістің катализаторы ретінде қолдануда кеңейтілген Triple Helix 2.0 моделінің әсері ескеріледі. Бұл модельді Қазақстанда цифрлық экономика жағдайларына бейімдеуге, сондай-ақ венчурлық капиталдың жеткіліксіз дамуы мен технологиялар трансферті проблемалары сияқты оның қиындықтарды жеңудегі мүмкіндігіне ерекше назар аударылады. Бұл сандық технологиялар мен АИ интеграциясы тұрақты инновациялық кластерлерді қалыптастыру үшін матрица ретінде құру үшін жағдай жасай отырып, үшжақты өзара іс-қимылдың тиімділігін арттырады деп күтілуде. Мақалада Қазақстанның инновациялық дамуын жеделдету үшін AI енгізу мүмкіндіктері қарастырылған. Жұмыста Triple Helix моделін қолданудың халықаралық тәжірибесі және оның экономикасы дамыған және дамушы елдерде бейімделуінің талдауы келтірілген. Бұл Triple Helix 2.0 моделін Қазақстан тәжрибесіне сәтті енгізу үшін мамандарға таңдау жасауда көмегін тигізетіні аса маңызды екенін атап көрсету орынды. Қазақстанға тұрақты инновациялық кластерлерді құру, ғылым және білім беру инфрақұрылымын дамыту, инновациялық өсу үшін жағдай жасауда мемлекеттің рөлін күшейту қажет болады. Қорытындылай келе, цифрлық технологиялар мен AI интеграциясы экономикалық және әлеуметтік прогреске ықпал ететін бейімделгіш және тұрақты инновациялық экожүйелерді құрудың негізгі элементі болып табылатыны жұмыста атап өтілді.

1. Послания Главы государства К.К.Токаева народу Казахстана от 8 сентября 2025 года «Казахстан в эпоху искусственного интеллекта: актуальные задачи и их решения через цифровую трансформацию». [Электронный ресурс] - URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanie (дата обращения: 09.10.2025 г.)

2. Днишев Ф.М., Габдулина А.С. Предпосылки и условия формирования модели «тройной спирали» инноваций в Казахстане // Economics. – 2018. – № 3(47). – С. 43-55.

3. Нуртаева Д.К., Нурмуханова Г.Ж., Бугубаева Р.О., Бегежанов Б.А., Беспаева Р.С. Предпринимательские университеты и инновации // Central Asian Economic Review. – 2019. – № 2 (125). – c. 172-181.

4. Ходжаев П.Д., Нурдинов Б.Х. Инфраструктурное обеспечение инновационного развития региона // Экономика. – 2019. – № 1. – c. 178-183.

5. Защитина, Е. К. Возможности использования модели тройной спирали инноваций в странах Центральной Азии / Е. К. Защитина // Экономика Центральной Азии. – 2023. – Т. 7, № 4. – С. 363-378.

6. Etzkowitz H., Leydesdorff L. The Triple Helix – University-Industry-Government Relations: A Laboratory for Knowledge-Based Economic Development. EASST Review. 1995. P.110-120

7. Etzkowitz H., Leydesdorff L. The dynamics of innovation: from National Systems and ‘‘Mode 2’’ to a Triple Helix of university–industry–government relations. Research Policy. 2000. Vol. 29. № 2-3. P.109-123.

8. Bayh–Dole Act. U.S. Code, Title 35 – Patents. 1980. P. 9-23.

9. Wong P.K., Ho Y.P., Singh A. Towards an “Entrepreneurial University” model to support knowledge-based economic development: the case of NUS. World Development. 2007. P. 95-103.

10. Gassmann O., Sandmeier P., Wecht C.H. Extreme innovation: Innovation management in the German automotive industry. R&D Management. 2006 P. 905-913.

11. Triple helix dynamics of South Korea’s innovation system: a network analysis of inter-regional technological collaborations. Quality & Quantity. 2017. P.51-53.

12. Triple Helix of University–Industry-Government Relations in Biotechnology Cluster: the case of Singapore/ Journal of the Economic Geographical Society of Korea.2022. № 17(4). P. 801-816.

13. Tao Zhuang. University‐industry‐government triple helix relationship and regional innovation efficiency in China. December 2020. Growth and Change. 2020. 52-p.

14. Radosevic S. Innovation Systems in Transition Economies: From Theory to Practice. Edward Elgar. 2019. 60 -p.

15. Carayannis E.G., Campbell D.F.J. Mode 3 and Quadruple Helix: Toward a 21st Century Fractal Innovation Ecosystem. International Journal of Technology Management. - 2019. 55-p.

16. Carayannis E.G., Campbell D.F.J. Triple Helix, Quadruple Helix and Quintuple Helix Models of Innovation. Journal of Knowledge Economy. - 2020. P. 23-24

17. OECD. Digital Economy Outlook 2020. Paris: OECD Publishing. - 2020. - P. 55-58.

18. European University Association. Universities and the Digital Transformation. Brussels. - 2019. - Р. 115-120.

19. Кичатинова Е. Л., Олейников И. В. Концепция «четверной спирали» и инновационное развитие регионов // Известия Иркутского государственного университета. Серия Политология. Религиоведение. - 2019. Т. 29. С. 53–62.

20. Leydesdorff L., Etzkowitz H. The Triple Helix as a model for innovation studies. Science and Public Policy. - 2018. P. 25-35.

21. Leydesdorff L. The Triple Helix, Quadruple Helix, ..., and an N-Tuple of Helices: Explanatory Models for Analyzing the Knowledge-Based Economy? // Journal of the Knowledge Economy. - 2012. - Vol. 3. № 5. - P. 25-35.

22. Metcalfe AS. Examining the Trilateral Networks of the Triple Helix: Intermediating Organizations and AcademyIndustry-Government Relations // Critical Sociology. - 2010. Vol. 36. No.4. - P. 503-519.

23. Харитонов А.С. Теория симметрии хаоса и порядка // Science and Education. - 2014. Vol. 17, September 5–6. P.151-154.

24. Смородинская Н.В. Глобализированная экономика: от иерархий к сетевому укладу. M.: ИЭ РАН. - 2015. – 344 c.

25. Смородинская Н.В. Инновационная экономика: от иерархий к сетевому укладу // Вестник ИЭ РАН. - 2023. № 2. - С. 87–111.