ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТАБЫСТАРДЫ ҚАЙТА БӨЛІСТІРУ ТЕТІКТЕРІНІҢ ТИІМДІЛІГІН ИНТЕГРАЛДЫҚ БАҒАЛАУ: ӘДІСТЕМЕЛІК ТӘСІЛ

Қазақстан үшін – ресурстық тәуелділігі жоғары және табыстарды қайта бөлістіру үдерістерінде мемлекеттің рөлі айрықша ел ретінде – салық-бюджет және әлеуметтік тетіктердің тиімділігі мәселесі ерекше өзектілікке ие. 2000-жылдардың басынан бері Джини коэффициентінің біртіндеп төмендеуіне қарамастан, топаралық табыс айырмашылығының деңгейі Шығыс Еуропа мен ЭЫДҰ елдеріне қарағанда әлі де жоғары. Бұл қолданыстағы қайта бөлу тетіктерінің шектеулі тиімділігін және олардың нәтижелілігін бағалауға арналған неғұрлым кешенді құралдарды әзірлеу қажеттілігін көрсетеді. Осыған байланысты мақалада Қазақстандағы табыстарды қайта бөлістіру тетіктерінің тиімділігін өлшеудің әдістемелік тәсілі негізделген. Зерттеу аясында әзірленген интегралдық индекс мемлекеттің салық-бюджет жүйесі әлеуметтік саясаттың негізгі мақсаттарына – теңсіздікті азайтуға, кедейлікті төмендетуге, әлеуметтік осал топтарды кең әрі нысаналы қамтуға және жоғары табысты топтарға лайықты салық жүктемесін арттыруға қаншалықты қол жеткізетінін бағалауға мүмкіндік береді. Интегралдық бағалау қайта бөлістіру тетіктерінің нәтижелілігі туралы тұтас көрініс береді және саясатты мақсатты түрде түзетуге, тиімділікті арттыру әлеуеті жоғары бағыттарға күш шоғырландыруға жағдай жасайды.

Зерттеудің ғылыми маңызы – бөлістіру әсерлерін уақыт пен өңірлер бойынша салыстыруға мүмкіндік беретін бірыңғай және қайталанбалы талдау шеңберінде формализациялауында. Дегенмен, әзірленген индекстің маңызды шектеуі бар: Қазақстандағы ресми статистика негізінен қолдағы табыстар бойынша қалыптасады, ал қайта бөлінгенге дейінгі табыстар бойынша бағалар тек эксперименттік режимде жарияланады. Бұл паритетті көрсеткіштерді нормативтік тұрғыдан бекіту мен үй шаруашылықтарын зерттеу бойынша деректерге қолжетімділікті кеңейтуді қажет етеді. Осы мәселені шешу үшін жұмыста үй шаруашылықтарын зерттеу әдістемесін жетілдіру және табыстарды анықтау тәсілдерін біріздендіру жөнінде ұсынымдар берілген. Ұсыныстарды іске асыру Қазақстанның қайта бөлу саясатының тиімділігін, оның әлеуметтік нәтижелілігін және теңсіздік пен кедейлікті төмендету, әлеуметтік қолдаудың қамтуы мен нысандылығын арттырудағы ықпалын объективті бағалау үшін институционалдық негіз қалыптастыруға мүмкіндік береді.

1. World Development Indicators. Income inequality data. World Bank. [Электронный ресурс] — URL: https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators (accessed: 30.05.2025).

2. Human Development Report 2024. United Nations Development Programme. [Электронный ресурс] — URL:https://hdr.undp.org (accessed: 30.05.2025).

3. Kuznets, S. Economic Growth and Income Inequality // American Economic Review. – 1955. – Vol. 45, No. 1. – P. 1-28.

4. Piketty, T. Capital in the Twenty-First Century. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014. – 685 p.

5. Stiglitz, J.E. The Price of Inequality: How Today’s Divided Society Endangers Our Future. – New York: W.W. Norton & Company, 2012. – 414 p.

6. Atkinson, A.B. Inequality: What Can Be Done? – Cambridge, MA: Harvard University Press, 2015. – 384 p.

7. Lustig, N. (ed.). Commitment to Equity Handbook: Estimating the Impact of Fiscal Policy on Inequality and Poverty. – Washington, DC: Brookings Institution Press, 2018. – 580 p.

8. Social Protection Performance Monitor (SPPM) – Indicators Methodology. – Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2020. – 96 p. [Электронный ресурс] — URL: https://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=22307&langId=en (accessed: 09.07.2025).

9. Inchauste G., Lustig N. (eds.). The Distributional Impact of Taxes and Transfers: Evidence from Eight Low- and Middle-Income Countries. Directions in Development: Poverty. – Washington, DC: World Bank, 2017. – 321 p.

10. Fisher-Post M., Gethin A. Government Redistribution and Development: Global Estimates of Tax-and-Transfer Progressivity, 1980–2019. – 6 Oct. 2023. – 101 p

11. Fiscal Redistribution in Middle Income Countries. – Paris: OECD Publishing, 2015. – 112 p.

12. Howie P., Atakhanova Z. Resource boom and inequality: Kazakhstan as a case study // Resources Policy. – 2014. – Vol. 39. – P. 71-79.

13. Rodríguez-Pose A., Bartalucci F., Kurmanov B., Rau G., Nigmetov K. Assessing Regional Inequalities in Kazakhstan through Well-Being // Asian Development Review. – 2024. – Vol. 41, No. 1. – P. 211-244.

14. Toward Accelerated Inclusive Growth in Kazakhstan: Systematic Country Diagnostic [Электронный ресурс]. – Washington, D.C., 2018. – 154 p.

15. Carranza, R., Nolan, B. Assessing income redistribution: what are the key analytic choices? // Fiscal Studies. – 2024. – Vol. 45, No. 4. – P. 501–519.

16. Veselý, S., Amaris, G. AI-driven income inequality and preferences for redistribution // Economic Analysis and Policy. – 2025. – №87. – P. 642-648

17. Zhang, Z., Tang, J. Does Income Redistribution Reduce Inequality of Opportunities? Evidence from China // Social Sciences. – 2025. – Vol. 14, No. 9. – Art. 527.p.

18. Kazakhstan Poverty and Equity Assessment 2024. – Washington, DC: World Bank, 2024. – [Электронный ресурс]. — URL: https://documents1.worldbank.org/curated/en/099121024150515312/pdf/P5011041791e5c07c19b3d16b0aecd7cc53.pdf (accessed: 17.09.2025).

19. Miežienė R., Krutulienė S. The Impact of Social Transfers on Poverty Reduction in EU Countries // Baltic Journal of European Studies. – 2019. – Vol. 9, No. 1. – P. 157–175.

20. Interstate Statistical Committee of the CIS. Statistics on Social Protection (coverage and targeting) [Электронный ресурс] // CIS Stat. – 2021. [Электронный ресурс] — URL: http://new.cisstat.org (accessed: 09.08.2025).

21. Centre for Economic Policy Research. Reducing Income Inequality through Taxes and Transfers: Evidence from OECD Countries [Электронный ресурс]. // London: CEPR, 2023. [Электронный ресурс] — URL: https://cepr.org (accessed: 08.08.2025).

22. Brynjolfsson E., McAfee A. The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. – New York: W.W. Norton & Company, 2016. – 317 p.