БІЛІМ АЛУШЫЛАРДЫҢ ИНТЕГРАЦИЯЛАНҒАН ЖАРАТЫЛЫСТАНУ-ҒЫЛЫМИ САУАТТЫЛЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Қазіргі заманғы биологиялық білім беру жүйесі интеграцияланған жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастыруға, пәнаралық байланыстарды түсінуге және аналитикалық ойлауды дамытуға бағытталған жаңа әдістемелік тәсілдерді қажет етеді. Зерттеудің мақсаты «эволюциялық оқыту» пәні шеңберінде білім алушылардың интеграцияланған жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын қалыптастыру әдістемесін әзірлеу және сынақтан өткізу болып табылады. Негізгі мәселе – эволюциялық процестерді бөлшектеп қабылдау, сабақтас пәндер арасындағы білімнің жеткіліксіз интеграциясы, білім беру процесінде цифрлық технологияларды жеткіліксіз пайдалану және білім алушылардың зерттеу қызметіне төмен қатысу деңгейі. Осы зерттеу барысында эволюциялық оқытудың тиімді әдістемелері әзірленіп, сынақтан өткізілді. Әдістемеде проблемаға бағытталған оқыту (PBL), жобалық оқыту, интерактивті технологиялар және пәнаралық тәсілдер қолданылды. Зерттеу 12 ай бойы жүргізіліп, үш кезеңнен тұрды: диагностикалық, қалыптастырушы және бақылау. Экспериментке бакалавриаттың 110 студенті қатысып, олар эксперименттік (55 студент) және бақылау (55 студент) топтарына бөлінді. Тиімділікті бағалау үшін математикалық статистика әдістері, соның ішінде Стьюдент критерийі, корреляциялық талдау және ANOVA қолданылды. Алынған нәтижелер білім деңгейінің айтарлықтай жоғарылағанын, ғылыми дәлелдемелерді құру қабілетінің артқанын, пәнаралық байланысты тереңірек түсінуді және студенттердің эволюциялық теорияны кәсіби қызметінде қолдануға дайындығын көрсетті. Эксперименттік топтың нәтижелері бақылау тобымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Әзірленген әдістеме эволюциялық теорияны оқытудың сапасын жақсарту, ғылыми дүниетанымды қалыптастыру және студенттердің сыни ойлау деңгейін көтеру үшін білім беру бағдарламаларына енгізілуі мүмкін. Алынған нәтижелер биология пәні оқытушыларының практикалық қызметінде пайдаланылып, болашақ мамандардың ғылыми сауаттылығын арттыруға көмектесе алады.

1. Tam N. T., Ngo D. T., & Ho C. L. Multi-objective teaching–learning evolutionary algorithm for enhancing sensor network coverage and lifetime // Engineering Applications of Artificial Intelligence. – 2022. – Т. 108. – 115 р.

2. Berumen B., Boatman M., Bland M. W. Public vs. Private: High School Biology Teachers’ Acceptance and Teaching of Evolutionary Theory in Arkansas // The American Biology Teacher. – 2024. – Т. 86. – № 2. – Р. 87-93.

3. Antczak M. Aliens and dragons: purposefully-framed play and non-standard learning methods in teaching evolutionary processes to primary school pupils // Geologos. – 2023. – Т. 29. – № 1. – Р. 51-58.

4. Gobert J., Theis L. Obstacles and Challenges in Teaching Probabilistic Population Thinking in Evolutionary Biology–A Case Study // The Evolution of Life: Teaching, Learning and Training: New Approaches on Current Research in the Didactics of Evolution. – 2024. – Р. 273-299.

5. Shapiro J., Noble D. What prevents mainstream evolutionists teaching the whole truth about how genomes evolve? // Progress in Biophysics and Molecular Biology. – 2021. – Т. 165. – Р. 140-152.

6. Rivas S. F., Saiz C., Ossa C. Metacognitive strategies and development of critical thinking in higher education // Frontiers in Psychology. – 2022. – Т. 13. – р.

7. Sinatra G.M., Southerland S.A., McConaughy F., Demastes J.W. Intentions and beliefs in students’ understanding and acceptance of biological evolution. Journal of Research in Science Teaching, 2003. 40(5), Р. 510- 528.

8. Smith M.U. Current status of research in teaching and learning evolution: II. Pedagogical issues. Science & Education, -2010. 19(6-8), Р. 539-571.

9. Pobiner B. Accepting, understanding, teaching, and learning (human) evolution: Obstacles and opportunities. American Journal of Physical Anthropology, -2016. 159(S61), Р.232-274.

10. Barnes M.E., Brownell S.E. A call to use cultural competence when teaching evolution to religious college students: Introducing religious cultural competence in evolution education (ReCCEE). CBE – Life Sciences Education, -2017. 16(4), 4-р.

11. Mead L.S., Scott E.C., Branch G. How to evaluate the evidence for evolution. Evolution: Education and Outreach, -2018. 11(1), Р.1-14.

12. Sadykov T.M., Kokibasova G.T., Nurmysh С.Д. Development of multi-level tasks for the development of natural science literacy of students in chemistry. Gumilyov Journal of Pedagogy, 2025. 150(1), P.42-57.

13. Abylkasymova A.E., Kappasova S.E., Tuyakov T.A., ZHadraeva L.U. Methodological aspects of functional literacy formation of schoolchildren in mathematics. Bulletin of Abai KazNPU, 2023. 81(1), P.66-73.

14. Казахбаева Д.М. Методологические принципы развития естественнонаучной грамотности. Bulletin of Karaganda University. Pedagogy Series. -2023. - №8. C.14-23

15. Садыков Т.М. Основные особенности применения метода «Case-study» на уроках химии. Bulletin of Karaganda University. Pedagogy Series. -2024. - №5. C.182-191.

16. Корогод Н.П. Биологияны оқытуда жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастыру. Биологические науки Казахстана. - №4. - 2022. - C. 45-53.

17. Жетписбаева Б. CLIL технологиясының жаратылыстану пәндерінде қолданылуы. Вести непрерывного образования, - 2025. №2. 132 c

18. Michod R. E., Vural D. C., Nedelcu A. M., Alizon S., Libby E. Translating research on evolutionary transitions into the teaching of biological complexity // Evolution. – 2022. – Т. 76. – № 6. – Р. 1124-1138.

19. Lotti A., Mandl H., Krause, U. Problem-based learning // Excellence in Teaching and Learning in Higher Education. – 2021. – Р. 337.

20. Thomassen A. O., Jørgensen K. M. John Dewey and continuing management education: problem-based learning for organizational sustainability // Journal of Workplace Learning. – 2021. – Т. 33. – № 3. – Р. 229-242.

21. Mendoza M. D., Ardiansyah H., Adhy S. Role playing game as a learning media: case study on education industry course // Jurnal Info Sains: Informatika dan Sains. – 2024. – Т. 14. – № 01. – Р. 968-977.

22. Rahman A., Muktadir M. G. SPSS: An imperative quantitative data analysis tool for social science research // International Journal of Research and Innovation in Social Science. – 2021. – Т. 5. – № 10. – Р. 300-302.

23. Shapiro S. S., & Wilk M. B. An analysis of variance test for normality (complete samples). Biometrika, 52(3-4), 1995. Р.591-611.

24. Igushkin I., Potemkin A., Smirnov M. Student's t-table modification for the linear correlation coefficients estimation in the small samples cases // 2022 VIII International Conference on Information Technology and Nanotechnology (ITNT). – IEEE, 2022. – Р. 1-5.