ТҮРКІ ДӘУІРІНДЕГІ ЕРТІС ӨҢІРІНІҢ КИЕЛІ ГЕОГРАФИЯСЫ

Ертіс өңіріндегі киелі табиғат нысандары қазіргі Қазақстанның рухани өмірінде маңызды рөл атқаратын тылсым атрибуттарға толы. Олар ғибадат ету, тағзым ету және әртүрлі ритуалдар мен рәсімдер орны ретінде қызмет етеді. Олардың кеңестікпен байланысты тазарту және емдеу қабілеті көне дәуірлерден бастау алады. Мақаланың мақсаты – көне түркі дәуіріндегі осы бірегей киелі табиғи нысандарға қатысты жазбаша және ауызша дереккөздерді жүйелеу, сонымен қатар ретроспективті әдіс арқылы тарихи жадыны жаңғырту. Сонымен қатар, қазіргі қазақ қоғамы көне түркі дәуірінен бастау алатын салт-дәстүрлер мен наным-сенімдерінің рухани мұрагері екенін көрсетуге бағытталған. Киелі табиғат нысандарын зерттеу бізге көне түркілердің салт-дәстүрлері мен әдетғұрыптарын ашып, олардың мәдени мұрасын түсінуге көмектеседі. Қолда бар дереккөздер талдай отырып, біз бұл нысандардың қазақ халқының тарихындағы және рухани тәжірибесіндегі маңызын ашып көрсетуге тырысамыз. Бұл көзқарас қазіргі заманғы діни және мәдени тәжірибелер мен олардың тарихи тамырларының өзара байланысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Біздің зерттеу жұмысымыздың нәтижесі Қазақстанның мәдени мұрасын сақтау мен насихаттауға, сондай-ақ оның рухани дәстүрлерінің бай алуандығын көрсетуге елеулі үлес болмақ. Осылайша, өткен мен бүгінгі күн арасындағы байланыстың жаңа мүмкіндіктерін аша отырып, өскелең ұрпақ арасында білім мен тарихты құрметтеуге ықпал ету көзделген.

1. Кашгари Махмуд. Диван Лугат ат-Турк (Древнетюркский словарь) / Институт востоковедения имени Р.Б. Сулейменова, МОН РК; перевод с арабского и предисловие З.-А. М. Ауэзовой. – Алматы: Дайк-Пресс. – 2005. – 1281 с.

2. Рашид-ад-Дин. Джами-ат Тауарих (сборник летописей). Том І. Москва-Ленинград: Изд–во Академии Наук СССР. – 1998. – 316 с.

3. Абу-л-гази. Шежире-и-тюрк литературные памятники. двадцати томник. Т. 12. /Сост.: Абилкасимулы Б. – Алматы: - 2015. - 480 с.

4. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т.1. М. Л.: Изд–во академии наук СССР, - 1950. – 338 с.

5. Радлов В.В., Из Сибири. Страницы дневника. – М.: Наука, - 1989. – 750 с.

6. Коншин Н. От Павлодара до Каркаралинска / Памятная книжка Семипалатинской области. Выпуск.V. Семипалатинск: Типография «Плещеев и К». - 1901. – С. 1-55.

7. Ядринцев Н.М. Отчет о поездке 1880 году в горный Алтай, к Телецкому озеру и в вершины Катуни // Записки Западно–Сибирского Отдела Императорского Русского Географического Общества. Кн. IV – Омск: Тип. окружн. штаба, - 1886. – С. 21–46.

8. Бартольд В.В. Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью в 1893-1894 гг. СПб.: Типография Императорской Академии Наук, - 1897. – 151 с.

9. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах.Т.1. – Алма-Ата: Гл. редакция Казахской сов. энцикл., - 1984. – 432 с.

10. Гумилев Л.Н. Древние Тюрки. Москва: Изд-во Наука, - 1967. – 498 с.

11. Маргулан А.Х., Сочинения. Том I. Алматы: Алатау, - 2007. – 608 с.

12. Элиаде М. Священное и мирское. М.: Изд-во МГУ, - 1994. – 144 с.

13. Кляшторный С.Г. Мифологические сюжеты в древнетюркских памятниках // Тюркологический сборник. – М.: «Наука» гл. ред. вост. литер., - 1977. – С. 117-138.

14. Каржаубай С. Орхонские наследия. – Алматы: Абзал-ай, - 2012. – 328 с.

15. Мустафина Р.М. Бытовой ислам у казахов (ХІХ – ХХ вв.) (Историко–этнографическое исследование): дисс. на соискание степени док. ист. наук. – Алматы, - 2006. – 310 с.

16. Сакральные объекты Казахстана общенационального значения / ред. Б. Әбдіғалиұлы. – Астана: Фолиант, - 2017. – 496 с.

17. Артыкбаев Ж.О. Баянауыл. – Астана: Фолиант, - 2009. – 312 б.

18. Рычков П.И. Топография Оренбургская. В 2–х частях. – СПб.:Издательсво Академии наук, 1762.– Ч.1.– 331 с.

19. Rakhimov M.I., Shayakhmetov N.U., Battalov K.K., 2018. Sacral Geography of Priirtysh region in the works of Russian researchers // Bylye Gody E-ISSN: 2310-0028 Vol. 50. Is. 4. P. 1406-1416.

20. Фирдоуси Абулкасим. Шахнаме. М.: Изд-во АН СССР, - 1957. – 687 с.

21. Диваев А.А. Из области киргизских верований: Баксы, как лекарь и колдун (этнографический очерк). – Казань: Тип. Императорского университета, - 1899. – 38 с.

22. Исторический архив Омской области Российской Федерации (ИАОО). – 1995. – C.198 - 226.

23. Брюханов В.А. Конур Аулие // Записки Семипалатинского Подотдела Западно–Сибирского Отдела Императорского Русского Географического Общества. – Семипалатинск: Электро-Тип. Тор. Дом «Плещев и Ко.». - 1912. – С.1-3

24. Российский государственный исторический архив (РГИА) Ф.853. Оп.1. Д.241. Л.46.

25. Герасимов Б., Поездка на Рахмановские минеральные ключи // В кн.: Записки Семипалатинского Подотдела Западно–Сибиркого Отдела Императорского Русского Географического Общества. Семипалатинск: Электро-Тип. Тор.Дом «Плещев и Ко.». 1907. – Вып. 3. – С. 1-73.

26. Государственный архив Восточно-Казахстанской области (ГАВКО). Ф.132.Оп.1.Д.178.Л.1.