МҰРАТ МӨҢКЕҰЛЫ – ЖОШЫ ҰЛЫСЫ МҰРАСЫ БОЙЫНША ДЕРЕККӨЗ РЕТІНДЕ: ЕУРОПАЛЫҚ ТАРИХНАМАМЕН САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ

Мақалада Мұрат Мөңкеұлының поэтикалық мұрасы Ногай Ордасы мен Каспий маңы тарихына қатысты еуропалық (батыс және ресейлік) тарихнамалық дәстүрлермен салыстырыла отырып тарихи дерек ретінде қарастырылады. Зерттеу айтыстар мен жырлардың текстологиялық талдауын деректанулық сынмен (ішкі/сыртқы верификация) және пәнаралық триангуляциямен ұштастырады. Терең талдау үшін отандық еңбектер мен фольклорлық жазбалар пайдаланылады, бұл датировкаларды нақтылауға, кейіпкерлерді айқындауға және жергілікті топонимияны жүйелеуге, сондай-ақ эпостың идеологиялық функцияларын (рулық апология, нормативтік кодтар) бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Ауызша дәстүр мәліметтері Howorth пен орыс дореволюциялық/кеңестік тарихнамасының нарративтерін көптеген жағдайда толықтырып әрі түзететіні, бірақ жанрлық гипербола мен уақыттық қашықтыққа байланысты сақтықпен пайдалануды қажет ететіні көрсетіледі. Нәтижесінде Мұраттың Төменгі Еділ өңірі мен Маңғыстау тарихына қатысты дереккөздер корпусындағы орны нақтыланады. Ауызша сюжеттердің жергілікті жадыны, тұлғалар мен топонимияны бекітетіні, жазба нарративтерді толықтырып, жекелеген жағдайларда оларды түзететіні айқындалады; сонымен қатар жанрлық гипербола мен уақыттық қашықтықтың әдістемелік шектеулері ескеріледі. Қорытындысында Жошы Ұлысы мұрасы контексінде эпостың оқиғалық канвасы мен идеологиялық функциялары нақтыланады.

1. Тынышпаев М. История казахского народа. – Алматы: AmalBooks, -2023. 14 б.

2. Мұрат. Құрастырған Б. Қорқытов. -Алматы: «Арыс» баспасы, -2001. – 232 б.

3. Ибн Баттута. Подарок наблюдателям по части диковин стран и чудес путешествий. – Восточная литература (Vostlit). –Алматы. -2024.

4. Howorth, H. H. History of the Mongols from the 9th to the 19th Century. Part II: The So-Called Tartars of Russia and Central Asia. Division I. London: Longmans, Green, and Co., -1880.

5. Трепавлов В. В. «Орда самовольная»: кочевая империя ногаев XV-XVII вв. - М.: Квадрига, 2013. - 224 с.

6. Ишмухамбетов Р. В., Мусаев А. Д. К этнической истории ногаев-юртовцев //Проблемы востоковедения. - М.: – 2025. – Т. 107. – №. 1. – С. 40-47.

7. Керейтов Р.Х. Ногайцы. Особенности этнической истории и бытовой культуры. Ставрополь: Сервисшкола, М.-2009. -C. 464.

8. Сабитов Ж.М., Каратаев А.А. Эпосы про Идегея и его родственников в эпическом цикле… Золотоордынское обозрение. - М. - №.12(4). – 2024. - C. 814–831

9. Кидирниязов Д.С., Ишмухамбетов Р.В. Юртовские ногайцы на службе России в начале XIX в. // Вестник Академии наук Чеченской Республики. М. - № 2 (69). – 2025. - С. 93–96.

10. Йыр неси мен эдим: Поэзия йыйынтыгы./ Й-11 Сост. Кулунчакова Б. - Махачкала: ГУ “Дагестанское книжное издательство”, - М. -2009 - 360 с.

11. Ақындар аманаты» атты қазақтың ауызша әдебиеті жобасының авторы Бекен Ыбырайым Қ 52 Қашаған Күржіманұлы, Мұрат Мөңкеұлы. Шығармалары –Алматы «Нұрлы Press.kz», -2014. – 288-б., (Ақындар аманаты)

12. Мұрат Мөңкеұлы М. Шығармалар. Өлеңдер, жырлар, толғаулар, айтыстар; зерттеулер. Құраст. Бауыржан Омаров. / Мұрат Мөңкеұлы. – Алматы: “Ана тілі” баспасы ЖШС, -2013. – 288 бет

13. Ginzburg C. Il formaggio e i vermi. Il cosmo di un mugnaio del ‘500. Torino: Einaudi, 1976. Р.115-117.

14. Сабитов Ж. М. Алшины (алчи-татары) в истории Поволжья и Приуралья в XIII—XIX веках // Исторические судьбы народов Поволжья и Приуралья. - М.: – 2015. – С. 383—393.

15. Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. – М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, - 2002. – 752 с

16. Roux Jean-Paul. История империи монголов / Жан-Поль Ру; пер. с фр. З. З. Сажиновой; науч. ред. П. Б. Коновалов, С. Ш. Чагдуров. - М.: – Улан-Удэ: Изд-во Бурятского государственного университета, -2006. – 672с.

17. Шпулер, Бертольд. Золотая Орда. Монголы на Руси. 1223–1502 / Бертольд Шпулер; пер. с нем. С. Ю. Чупрова. – Москва: Центрполиграф, -2024. – 415 с

18. Favereau M. The Horde: How the Mongols Changed the World. Cambridge, MA; London: Harvard University Press.

19. Досмухамедулы Х. Аламан / сост., авт. предисл. и коммент. Ғ. Әнесов, А. Мектепов, Ш. Керімов. – Алматы: Ана тілі, -1991. – 176 с.

20. Vansina J. 1985. Oral Tradition as History. Madison: University of Wisconsin Press, 2022. 272 p.

21. Избасарова Г. Б. Казахи Младшего жуза в политике Хивинского ханства в первой половине XIX века. - 2020. 36(27): C. 2388–2394

22. Тілеуұлы А., Шыршығұлұлы Н., Шопықұлы Қ. Шығармалары / құраст. А. Өтегенов. Алматы: ҚазАқпарат, -2013. 223 -б.