ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ КООПЕРАТИВТІ ШАРУА ЖҮРГІЗУДІҢ ТИІМДІЛІГІ

Мақалада Қазақстан Республикасының мал шаруашылығындағы кооперативтік шаруашылық жүргізу нысандарының тиімділігі 2022–2024 жылдар аралығындағы статистикалық деректер мен қазіргі ғылыми зерттеулерді талдау негізінде бағаланады. 2015 жылы ауыл шаруашылығы кооперациясы туралы заң қабылданғанына қарамастан, Қазақстанның аграрлық секторындағы кооперация деңгейі әлі де төмен – ауыл шаруашылығы кооперативтерінің құрамына тек шамамен 2% шаруашылықтар ғана кіреді. Ауыл шаруашылығы кооперативтерінің саны 2022 жылы 3 284-тен 2023 жылы 3 911-ге дейін өсуі, кооперативтер өндіретін өнім көлемі 2023 жылы 30%-ға артуы оң үрдістер ретінде анықталады. Алайда кооперативтердің жалпы мал шаруашылығы өніміндегі үлесі әлі де мардымсыз (1–2% шамасында), ал даму процесі фермерлердің сенімінің төмендігімен, кооперация туралы білімнің жеткіліксіздігімен және агробизнестің мемлекеттік субсидияларға тәуелділігімен тежелуі байқалады. Мақаланың мақсаты — Қазақстанның мал шаруашылығындағы ауыл шаруашылығы кооперациясының қазіргі жай-күйі мен тиімділігіне кешенді бағалау жүргізу, оның дамуындағы негізгі кедергілерді анықтау және мемлекеттік қолдау шараларын жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу үшін кооперативтік шаруашылық нысандарының өнімділігін арттырудағы цифрлық технологиялардың рөлін негіздеу болып табылады. Кооперацияның ұйымдастырушылық және экономикалық артықшылықтары (ресурстарды бірлесе пайдалану, шығындарды азайту, өткізу мүмкіндіктерін кеңейту) мен аграрлық секторды цифрландыру әлеуеті қарастырылды. Цифрлық технологиялар мен платформаларды (электрондық микронесиелеу жүйелері, жер мониторингі, маркетплейстер) енгізу қаржыландыруға, білім мен нарықтарға қолжетімділікті жеңілдету арқылы кооперативтердің тиімділігін арттыратыны көрсетілді. Қазақстандағы мал шаруашылығындағы ауыл шаруашылығы кооперациясын нығайту бойынша мемлекеттік қолдау шараларын жетілдіру, фермерлерге кооперация негіздерін үйрету, ауылдық жерлерде цифрлық инфрақұрылымды дамыту және тұрақты әрі инновациялық тәжірибелерді енгізуді ынталандыру жөнінде ұсыныстар жасалады.

1. Ministry of Agriculture of the Republic of Kazakhstan, 2024-Press release: "14,500 micro-loans issued underthe Auyl Amanaty program in 2024" Available at: - URL: https://gov.kzgov.kz (accessed 13.09.2025)

2. Kozłowska-Burdziak M., Przygodzka R. Grupy producentów rolnych – szanse i bariery rozwoju. Monografia. Uniwersytet w Białymstoku. Białystok. 2019, 236 p. Available at: - URL: https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/8564/1/Grupy%20producent%C3%B3w%20rolnych%20-%20szanse%20i%20bariery%20rozwoju.pdf (accessed: 11.09.2025)

3. National Statistics press release: The number of agricultural cooperatives in Kazakhstan has increased. 09.08.23 DairyNews.today Available at: - URL: https://dairynews.today/kz/news/v-kazakhstane-vyroslokolichestvo-selkhozkooperativov.html (accessed 20.09.2025)

4. Kursiv, 2024-Analytical article: "Why agricultural cooperatives are not widespread in Kazakhstan, analysts of" Available at: - URL: https:kz.kursiv.media (accessed 13.09.2025)

5. Tokenova, S., Mussina, R., Zhenskhan, D. ., Kadrinov, M. ., & Gulnar, O. . (2025). The present state of development of agricultural cooperatives in Kazakhstan: Problems and Prospects. International Journal of Innovative Research and Scientific Studies, 8(6), P. 113–127. Available at: - URL: https://doi.org/10.53894/ijirss.v8i6.9512 (accessed 21.09.2025)

6. Kaliev G. A., Akimbekova G. U. Agricultural cooperation in the Republic of Kazakhstan: problems and ways to solve them //Problems of the agricultural market. – 2018. – №. 1. – P. 7-15. Available at: - URL: https://www.jprakazniiapk.kz/jour/article/download/81/30 (accessed 10.09.2025)

7. Lilimberg S. I. Povyshenie effektivnosti razvitiya sel'skoi potrebitel'skoi kooperatsii дис. – Челябинск: [Improving the efficiency of rural consumer cooperation development]. Candidate of Economic Sciences: 08.00. 05 /Lilimberg Svetlana Ivanovna, 2017. Available at: - URL: https://urgau.ru/images/NAUKA/Zashita_dissert/Lilimberg/diss (accessed 13.09.2025)

8. Syrotenko N., Pravdiuk N., Slobodyanik Y., Holovatska S., Skrypko T. Environmental disclosures in the management report: transparency, responsibility and communication //Independent Journal of Management & Production. – 2021. – Т. 12. – №. 3. – P. 187-204. Available at: - URL: https://paulorodrigues.pro.br/ojs/ijmp/index.php/ijmp/ (accessed 25.09.2025)

9. Esengalieva S. M. Organizational and economic aspects of agricultural cooperation development //Problems of the agricultural market. – 2018. – №. 1. – P. 156-163. Available at: - URL: https://www.jprakazniiapk.kz/jour/article/viewFile/101/50 (accessed 08.09.2025)

10. Zhenskhan D., Bodaukhan K., Lim S., Appazova G.Zh. Assessment of the development of agricultural cooperatives in the regions of Kazakhstan and their impact on the living standards of rural residents. Bulletin of "Turan" University. 2025;(3): P. 387-402. Available at: - URL: https://doi.org/10.46914/1562-2959-2025-1-3-387- 402 (accessed 28.09.2025)