ЖОҒАРЫ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ НЕЙРОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ПРОФИЛІНЕН ТУЫНДАЙТЫН, ЛОГИКА МЕН ДАУЫСТАП ОҚУҒА НЕГІЗДЕЛГЕН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНТЕРВЕНЦИЯ БОЙЫНША ҰСЫНЫС

Жоғары орта білім беру жүйесінде (ЖОБЖ) енгізілген жаңартылған жалпы білім беру бағдарламасы оқушылардан өзіндік оқу әрекетін ұйымдастыруды, жоспарлау мен рефлексияны талап етеді. Алайда бұл талаптар жасөспірімдердің атқарушы функцияларының нейробиологиялық жетілу деңгейімен әрдайым сәйкес келе бермейді. Осы зерттеудің мақсаты – жоғары сынып оқушыларының атқарушы функцияларының даму деңгейін анықтау және алынған нәтижелер негізінде оқу үдерісіне енгізілетін нақты педагогикалық интервенцияны негіздеу.

Зерттеу квазиэксперименттік дизайнда жүргізіліп, 20 оқушының атқарушы функциялардың нейропсихологиялық батареясы (BANFE-3) арқылы бағаланды. Диагностика нәтижелері оқушылардың басым бөлігінде мінез-құлықты реттеуге жауапты орбитофронтальды аймақтың сақталғанын, алайда жоспарлау, жұмыс жадысы және когнитивтік икемділікпен байланысты дорсолатералды префронтальды аймақтың функцияларында 70% жағдайда жеткіліксіз даму бар екенін көрсетті.

Осы нейропсихологиялық деректерге сүйене отырып, «Математикалық білім» оқу пәнінің оқу үдерісіне бағытталған жүйеленген педагогикалық интервенция ұсынылады. Аталған интервенция сабақ барысында формальды логика элементтері бар есептерді кезең-кезеңмен талдау арқылы жоспарлау мен когнитивтік икемділікті дамытуға, сондай-ақ мәтіндерді дауыстап оқу (reading aloud) әдісін қолдану арқылы зейін мен тежеу бақылауын тұрақтандыруға бағытталған. Ұсынылған тәсілдер күнделікті сабақ құрылымына енгізіліп, арнайы қосымша пәнді талап етпейді.

Зерттеу нәтижелері жоғары мектептегі оқу үдерісін тек білім берумен шектемей, атқарушы функцияларды мақсатты түрде дамытатын когнитивтік жаттығу ортасы ретінде ұйымдастырудың педагогикалық маңызын көрсетеді.

1. Kaur Sohi K., Singh N. Raising Better Problem Solvers: An Activity Based Intervention Approach for Adolescents. International Journal of Science and Research (IJSR). – 2024. Vol. 13. № 8. P. 536–538.

2. Paul M., Chakraborty S. Developing Problem Solvers: An Activity-Based Intervention Approach for Adolescents. Journal of Educational Research and Policies. Century Science Publishing Co. -2025. Vol. 7. № 1. P. 86–88.

3. SEMS. Conocimiento Matemático I. Bachillerato General SEMS. Programa de Asignatura. SEMS. - 2024. P. 1–15.

4. Keating D. P. Cognitive and Brain Development. Handbook of Adolescent Psychology: Second Edition. – 2013. P. 45–84.

5. Parrado Torres,s H. G.Las Funciones ejecutivas en el marco de la Neuroeducación. Journal of Neuroeducation. Edicions de la Universitat de Barcelona. – 2024. Vol. 5, № 1. P. 98-125.

6. Gil Vega J. A. ¿Es posible un currículo basado en las Funciones Ejecutivas? De la función a la competencia: propuesta de integración de la “competencia ejecutiva” en el aula. Journal of Neuroeducation. Edicions de la Universitat de Barcelona. – 2020. Vol. 1, № 1. P. 114–129.

7. Federico Muchiut Á. Intervenciones neurodidácticas en el nivel secundario. Estrategias para potenciar las funciones ejecutivas en el aula. JONED. Journal of Neuroeducation. - 2024.Vol. 5. P. 149–162.

8. Denyer R. Learning-Challenged Youth Show an Abnormal Relationship Between Fronto-Parietal Myelination and Mathematical Ability . Journal of Neuroimaging. -2020. Vol. 30. № 5. P. 648–657.

9. Diamond A. Executive functions . Annu Rev Psychol. – 2013. Vol. 64. P. 135–168.

10. Roblero K. El pensamiento desde la Lógica y la Neuropsicología: Formalismo, Funciones Ejecutivas y Memoria Semántica . Miscelánea Filosófica arxé, Revista Electrónica. – 2024.Vol. VII, № 21. P. 252.

11. Pellegrini M., Donata Nepi L., Peru A. Effects of Logical Verbal Training on Abstract Reasoning: Evidence from a Pilot Study. Journal of Educational, Cultural and Psychological Studies. -2018. Vol. 18. P. 449–458.

12. Seyyed Hashemi S. F., Tehrani-Doost M., Khosrowabadi R. The Brain Networks Basis for Deductive and Inductive Reasoning:AFunctional Magnetic Resonance Imaging Study. Basic Clin Neurosci. Iran University of Medical Sciences. – 2023. Vol. 14. № 4. P. 529–542.

13. Roa-Casas C., Hederich-Martínez C. Efectos de la lectura en voz alta. Revisión sistemática. Zona Próxima. – 2024. Vol. 41. P. 3–37.

14. Farah R. An executive-functions-based reading training enhances sensory-motor systems integration during reading fluency in children with dyslexia. Cerebral Cortex. Oxford University Press. – 2024.Vol. 34. № 4. P.125.

15. Tursynkulova E. The effect of problem-based learning on cognitive skills in solving geometric construction problems: a case study in Kazakhstan . Front Educ (Lausanne). Frontiers Media SA. – 2023. Vol. 8. P. 365-366

16. Sanders R. A. Adolescent psychosocial, social, and cognitive development. Pediatr Rev. – 2013. Vol. 34. № 8. P. 354–359.

17. Hernández-Rodríguez J. C., Rodríguez-Ortiz A. M. ¡Pongámosle lógica! Aportes al pensamiento crítico, la argumentación y la comprensión lectora a partir del aprendizaje de la lógica formal. Folios. -2012.Vol. 56. P. 161– 184.