ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ ҮЙЛЕНУ ТОЙЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК МӘНІ МЕН РИТУАЛДЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ: ДӘСТҮРЛІ ИНСТИТУТТАРДЫҢ ЖАЛҒАСТЫҒЫ МЕН ЫДЫРАУЫ

Қазақ қоғамындағы ең бір маңызды орын алатын мәселелердің қатарында түрлі бағыттағы тойлар, оның ішінде үйлену тойлары жататындығы белгілі. Өткен ғасырлардағы үйлену тойларының қазақи салтдәстүрлерге негізделгенін білеміз. Дегенмен уақыт өткен сайын осы мәселе қоғам дамуы барысында өзгерістерге ұшырап отыруы заңдылық. Мақалада қазіргі қазақ қоғамындағы үйлену тойының әлеуметтік маңызы мен ритуалдық құрылымына қатысты дәстүрлі институттардың (құдалық, кәде, серттесу, бата, беташар және т.б.) сақталуы мен ыдырауы процестері талданады. Осы талдау арқылы той мәселесінің бұрынғы кездегі және одан кейінгі кездердегі айырмашылықтары, ерекшеліктері сараланады. Зерттеудің мақсаты-дәстүрлі үйлену рәсімінің өзгеруіне себеп болған себеп-салдарлық байланыстарды жан-жақты ашу, сонымен қатар оның өзгеруінің негізгі бағыттарын анықтау. Ұсынылып отырған зерттеу жұмысында Қазақстан республикасының әр өңіріндегі ғасырлар бойы қалыптасқан өзіндік салт-дәстүрлері тарихисалыстырмалы және құрылымдық-функционалдық тұрғыда қарастырылады. Кеңестік дәуірдегі және тәуелсіздік жылдарындағы өзгерістерге және оның себеп-салдарына назар аударылып, урбанизация, медиа мен діни факторлардың қазіргі заманғы той рәсімдеріне әсері негізделеді. Зерттеуде үйлену мәселесінің ежелгі ғұрыптарынан бастап, қазіргі замандағы неке сарайы мен мешіттердегі неке рәсіміне дейінгі уақыт аралығындағы құдалық, калың мал, бата, беташар сияқты дәстүрлі институттардың трансформациясы жанжақты талданады.

1. Аргынбаев Х. Свадьба и свадебные обряды у казахов в прошлом и настоящем // Советская этнография. – 1974. — Т. 6. — С. 68-77.

2. Арғынбаев Х.А. Қазақ отбасы. — Алматы, 1996. — 251 б.

3. Қазақ салт-дәстүрлері / құраст. Ә. Тауұлы — Алматы, 2017. — 383 б.

4. Хабижанова Г.Б. Түркі-славян әлемі этнотарихи және социомәдени диалогтың үлгісі ретінде. Монография. — Алматы, 2017. — 250 б.

5. Свадебные традиции казахов Омского Прииртышья // Государственный центр народного творчества Омской области. [Электронный ресурс] — URL: https://omsk-gcnt.ru/ (дата обращения 20.07.2025)

6. Мухан А.Ж. Свадебный обрядовый фольклор в современном казахском языке Общество: жанровая природа, историческая эволюция и трансформация. Автореферат дисс-и на соискание ученой степени PhD по образовательной программе «8D02304 – филология». [Электронный ресурс] — URL: https://zhubanov.edu.kz/ (дата обращения 20.07.2025)

7. Shaigozova Zh.N., Ibragimov A.I. Тhe motive of the symbolic «death» and «resurrection» of the bride in the kazakh betashar wedding ritual: tradition and modernity. ҚазҰУ Хабаршысы. Философия, мәдениеттану, саясаттану сериясы. — №4 (86) — 2023.

8. Ахметкали А. Казахские семьи сохраняют брачные традиции, в то время как дорогостоящие свадьбы теряют привлекательность, показывают исследования. .[Электронный ресурс] — URL: https://astanatimes.com/ (дата обращения 15.01.2025)

9. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. Т.5. — Алматы, 2014. — 840 б.