АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ ЫРҒАҒЫ: ТАРИХЫ, КАРТАЛАР ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ

Соңғы жылдары тарихи карталарға деген қызығушылық белгілі бір ағымдардың танымалдылығынан ғана емес, сонымен қатар Еуразияның далалық кеңістігінің тарихына қатысты жазба және басқа дереккөздердің жеткіліксіздігіне де байланысты туындап отыр. Мақаланың мақсаты-архивтік құжаттар мен карталар негізінде Арал аймағы мен Арал теңізінің географиялық және мәдени орталық ретіндегі тарихын зерттеу. Шетелдік архивтер мен ұзақ мерзімді археологиялық экспедициялардың ашылуы бұрын белгісіз карталар мен басқа да материалдарды зерттеуді бастауға мүмкіндік берді. Өз кезегінде, орыс тарихына қатысты маңызды мәліметтерді қамтитын карталар күрделі және аз белгілі тарихи кезеңдерді зерттеудің маңызды құралына айналды және кейбір жағдайларда жазба деректердегі кемшіліктерге байланысты бірінші кезектегі маңыздылыққа ие болды. Карталарды зерделеу топографиялық, этникалық объектілердің немесе халықтардың атауларын нақтылауға ғана емес, сонымен қатар қалаларды және басқа да тармақтарды оқшаулауға көмектеседі, бұл әсіресе Орталық Азия өңірінің тарихы мен оның Арал өңірінің географиялық және мәдени орталығы үшін өзекті болып табылады.

Арал өңірінің тарихы ежелден құдіретті де сан алуан мемлекеттердің өмір сүруіне тірек болды. Арал өңірінің халықтары көне заманнан бастап жаһандық геосаяси өзгерістердің бастамашылары болды. Арал теңізі орта ғасырларда Хазар қағанатының шығыс шекарасы болған, ал Солтүстік Арал Оғыз қағанатының астаналық округі болған. Дәуірлердің, халықтардың, мемлекеттердің ауысуы Арал теңізінің табиғи ырғақтарына тікелей байланысты болды, ол карталарда және басқа деректерде көрініс тапты. Оны зерттеу қазіргі заманда Орталық Азия аймағындағы еуропалық ғылымның өзіндік шыңына айналды. Сол кездегі саяхатшылардың күнделіктері әлі күнге дейін ғылыми құндылығын жойған жоқ, әрі қарай зерттеуді қажет етеді.

1. Бутаков А.И. Сведения об экспедиции, снаряженной для описи Аральского моря в 1848 г. «Вестник» РГО. – Санкт-Петербург. – 1853. – Ч. 7. – Кн. I. – С. 52-55.

2. Бартольд В.В. Работы по исторической географии Сведения об Аральском море и низовьях Амударьи с древнейших времен до XVII века. – Ташкент: – 1902. – 711 с.

3. Северцов Н.А. Путешествия по Туркестанскому краю. [Электронный ресурс] – URL:https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1840-860/Severcov_2/framepred11.htm (дата обращения 02.2.2024)

4. Берг Л.С. Аральское море: Опыт физико-географической монографии. С 2 картами, 6 таблицами и 78 рисунками. – Спб.: типография М.М.Стасюлевича, 1908. – XXIV – 580 с.

5. Комков А.М. Картографическая изученность ККАССР. Каракалпакия: труды первой конференции по изучению производительных сил Каракалпакской АССР. – Л., 1934. – Т. 2. – С. 230-246.

6. Таиров А.З. Информационная летопись эволюции Аральского моря. «География и водные ресурсы». – Январь – март. – 2023. – С. 12-23. 7 Pizigani (1367) Chart. [Электронный ресурс] – URL: https://portolanero.neocities.org/pizigani#Pizigani_1367_chart (дата обращения 10.12.2024)

7. Theatrum orbis terrarum by Ortelius Abraham; Diesth, Aegid. Coppenius (Aegidius Coppenius); Llwyd, Humphrey. (1570). Mona druidum insula. – 296 р.

8. Каталог карт по истории и культуре Великой степи (древность, средневековье, новое время) / Абусеитова М. Х., Табынбаева З. С., Шаймарданова Н. Ж., Жүгенбаева Г. С., Қинаят Б., Жумагулов К. Т., Ужкенов Е. М. , Ошан Ж., Оспанов Н., Белгожа Е. К., Султангалиева Г. С., Медерова Д. Е., Каримова З. К., Карасова С. – Алматы: «Шығыс пен Батыс»: – 2023. – 284 с.

9. Тартария и Империя Великого Хана. Tartaria sive Magni Chami Imperium. Карта Виллема Блау из «Le Theatre du Monde ou Nouvel Atlas». Амстердам, 1638.

10. La Gran Tartaria divisa nelle sue parti pricipali. (1643-1695). Da Giacomo Cantelli da Vignola conforme le relazioni, che s'hanno da gl'itinerarij de PP. della Compa di Giésù di Monsù Tavernier e dalle raccolte di Monsù Thevenot Cantelli, Giacomo [Электронный ресурс] – URL: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b59631277# (дата обращения 01.02.2025)

11. Nova Maris Caspii et Regionis Usbeck. (1735). Cum provincijs adjacentibus vera Delineatio in qua itinera Regia et alia notabiliora accurate denotantur Per A.Maas. Nurenberg, Curaltib. Homanianis Heredib Cum Privil S.C.M.

12. Сведения об экспедиции, снаряженной для описи Аральского моря в 1848 году. Карта Аральского моря, составленная с описей капитан-лейтенанта Бутакова и корпуса флотских штурманов прапорщика Поспелова в 1848 и 1849 гг. Санкт-Петербург: Гидрографический департамент Морского министерства, 1850. – 214с.

13. Обзор русских путешествий и экспедиций в Среднюю Азию. Часть IV 1881-1886 / Сост. Маслова. – Ташкент: Изд-во «ФАН» Уз.ССР. – 1971. – 138 с.

14. Обзор русских путешествий и экспедиций в Среднюю Азию. – Ташкент: Изд-во САГУ. – 1955- 1962. – Ч. 1-4.

15. Момынова Ш. Вклад Ч.Ч. Валиханова в развитие русского востоковедения. Отан тарихы. Алматы. – № 2. – 2001. – 50 с.

16. Лунин Б.В. История Узбекистана в источниках. Узбекистан в сообщениях путешественников и ученых (20-80-е годы ХIХ в.). – Ташкент: ФАН. – 1990. – 196 с.