СОЛТҮСТІК-ОҢТҮСТІК: АРАЛ-КАСПИЙ ЭТНОСАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАР ДӘЛІЗІ

Мақалада Арал және Каспий теңіздері арқылы байланысқан Солтүстік-Оңтүстік дәлізінің ролі, тарихы, маңызы мен дамуы туралы ақпарат берілген. Мақаланың мақсаты Арал-Каспий дәлізінің исламдану және саяси-мәдени даму тарихын, этносаралық байланыстарын қарастыру болып табылады. Бұл дәліздің әрқашанда саяси-мәдени маңызға ие болғандығы, әсіресе, этномәдени процестердің және тауарлар мен идеялар алмасуға әр түрлі әсер еткендігі айтылады. Соның ішінде ислам діні әртүрлі этникалық топтарды біріктіре отырып, біріктіруші рөл атқарды. Арал теңізі аймағының, оның ішінде Хорезмнің Алтын Орданың құрамына енуі исламдануды нығайтуға және Ханафи теологиясының әртүрлі этникалық құрамдары бар кең географиялық кеңістікте таралуы мен дамуына тағы бір серпін берді. Хорезм мен Үстірт, Еділ өзені бойы мен Жайық өзені аралығындағы рухани мәдениеттің, ислам дінінің таралуы баяндалады. Онда суфизм ілімінің өкілдері ұстаздары мен шәкірттері туралы, олардың ғылыми ілімнің дамуына ықпалдасқаны ғылыми сарапталған. Атасақ, Алтын Орданың заңгері және Хорезмдік Сайид Джалалал ад-Дин ибн Шамс ад-Дин әлГурланидің шәкірті Мұхаммед ибн Шихаб әл-Кердери (8/14 ғғ.) сынды ғұламалардың өмір жолдары баяндалады. Қорытындысында Арал және Каспий теңіздері арқылы байланысқан Солтүстік-Оңтүстік дәлізі аймағындағы дамыған мұсылман діні ортағасыр дәуірінде Харезм мен Алтын Орда территориясындағы халқының рухани ортақ дініне айналды.

1. Kruglov E.A. Ufa Archaeological Herald "The Southern Urals in the System of Transit Routes of the Great Silk Road" 2023. 88 p.

2. Amirov Sh. Prerequisites for the Spread of Islam among the Nomads of the Ustyurt Plateau // Archaeology of Uzbekistan during the Years of Independence: Achievements and Prospects. Samarkand. 2016.- P. 90-93.

3. Kafawi, Mahmud ibn Sulayman Hanafi "Kata'ib a'lam al-akhyar min fuqaha' madhhab al-Nu'man almukhtar," manuscript book, kept in a library under the Ministry of National Education of the Republic of Turkey. Page 256, 332 p.

4. Uthmani, Mustafa ibn Abdullah "Sullam al-wusul ila tabaqat al-fuhul," Istanbul, "Maktabat Irsika," 2010, Volume 3, 236 p.

5. Shawkani, Muhammad ibn Ali "Al-Badr al-Tali'," Cairo, "Dar al-kutub al-islamiyya," 2012, Volume 2, P.171-173.

6. Haji Khalifa, Mustafa ibn Abdullah "Kashf al-zunun," Beirut, "Dar ihya al-turath al-hadith," 1999, Volume 2, 1250 p.

7. Marjani, Shihabuddin, "Mustafad al-akhbar," Kazan, 1897, Volume 1, 86 p.

8. Muminov A. The Hanafi School in the History of Central Asia. Almaty: Kazakh Encyclopedia, 2015. - 400 p.

9. Karlybayev M. Some Data from Foreign Historiography on the History of the Karakalpaks (Part 2) // Bulletin of KKOANRUz. 2008. No. 2. P. 80-85.

10. De Weese Devin. Husayn Khorezmi: A Central Asian Sufi of the Early 15th Century (translated from English) // From the History of Sufism. Tashkent: Fan, 1991. - P. 48-69.

11. Kalmurza uulu U. "Khorezm Hanafi School" Ankara "Oku Okut Publications," 2025. P.83-84.

12. Uthmani, Mustafa ibn Abdullah "Sullam al-wusul ila tabaqat al-fuhul," Istanbul, "Maktabat Irsika," 2010, Volume 1, 163 p.

13. Tamimi, Taqiyyuddin ibn Abdul Qadir "Tabaqat al-saniyya fi tarajim al-hanafiyya," "Dar al-Rifa'i," 1983, 138 p.

14. Minnegulov Kh. Records of Different Years (Tatar Literature: History, Poetics, and Interrelationships). Kazan: Idel-Press, 2010. 407 p.

15. DeWeese D. Mapping Khwarazmian Connections in the History of Sufi Traditions: Local Embeddedness, Regional Networks and Global Ties of the Sufi Communities of Khwarazm.// Eurasian Studies. 2016.- P. 37-97.

16. Babadjanov B., "Social Semantics of the Epigraphy of Golden Horde Khorezm Tombstones," Archaeology of Kazakhstan No. 2 2023. 216p.

17. Frank Allen. Bukhara and the Muslims of Russia: Sufism, Education and the Paradox of Islamic Prestige. Brill's Inner Asian Library. Vol. 26. Leiden-Boston. 2012. 94 p.