АҚЫЛДЫ ҚАЛАНЫ ТҰРҒЫНДАРДЫҢ ҚАБЫЛДАУЫН ФАКТОРЛЫҚ ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ МОДЕЛЬДЕУ

Мақалада ақылды қаланы тұрғындардың қабылдауын факторлық талдау нәтижелері негізінде модельдеу мәселесі қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – тұрғындардың ақылды қала элементтеріне қатысты көзқарасын, бағалау деңгейін және қабылдау құрылымын анықтау, сондай-ақ әлеуметтік-демографиялық факторлардың ықпалын айқындау. Эмпирикалық база ретінде Түркістан және Алматы қалалары тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама деректері пайдаланылды. Зерттеу деректері 680 респонденттің қатысуымен жүргізілген сауалнама нәтижелеріне негізделді. Мәліметтерді талдау барысында сипаттамалық статистика, орташа мәндерді салыстыру тесттері, Спирмен мен Кендаллдың рангтік корреляция коэффициенттері қолданылды. Сондай-ақ факторлық топтар бойынша жауаптардың біркелкілігі мен өзара байланысы бағаланды. Зерттеу нәтижелері Smart Governance және Smart Mobility бағыттары бойынша тұрғындардың бағалауы статистикалық тұрғыдан біртекті екенін көрсетті, ал Smart Environment, Smart Living және Smart City Resources бағыттарында орташа бағалардың мәнді айырмашылықтары анықталды. Корреляциялық талдау барлық факторлық топтар бойынша тұрғындардың жауаптары арасында тығыз әрі статистикалық мәнді байланыстардың бар екенін дәлелдеді (p < 0,001), бұл Smart City элементтерінің тұрғындар санасында жүйелі түрде қабылданатынын көрсетеді. Әлеуметтік-демографиялық айнымалыларды талдау нәтижесінде тек білім деңгейінің Smart City элементтерін қабылдаумен тұрақты және мәнді байланыс көрсететіні анықталды, ал жас, жыныс және тұрғылықты жер факторларының әсері әмбебап сипатқа ие болмады. Зерттеу қорытындылары Smart City стратегияларын әзірлеуде тұрғындардың қабылдау ерекшеліктерін, білім деңгейін және citizen-centric тәсілді ескерудің маңыздылығын айқындайды.

1. Albino V., Berardi U., Dangelico R. M. (2015) Smart cities: Definitions, dimensions, performance, and initiatives. Journal of Urban Technology. Vol. 22, No. 1. P. 3-21.

2. Batty M., Axhausen K. W., Giannotti F., Pozdnoukhov A., Bazzani A., Wachowicz M., Ouzounis G., Portugali Y. (2012) Smart cities of the future. The European Physical Journal Special Topics. Vol. 214, no. 1. P. 481– 518.

3. Carter L., Bélanger F. (2005) The utilization of e-government services: Citizen trust, innovation and acceptance factors. Information Systems Journal. Vol. 15, no.1. P. 5–25.

4. Giffinger R., Fertner C., Kramar H., Kalasek R., Pichler-Milanović N., Meijers E. (2007) Smart cities: Ranking of European medium-sized cities. Vienna: Vienna University of Technology  205 р.

5. Hair J. F., Black W. C., Babin B. J., Anderson R. E. (2019) Multivariate data analysis. 8th ed. Boston: Cengage Learning - 115 р.

6. Kitchin R. (2014) The real-time city? Big data and smart urbanism. GeoJournal. Vol. 79, no. 1. P. 1-14.

7. Nam T., Pardo T. A. (2011) Conceptualizing smart city with dimensions of technology, people, and institutions // Proceedings of the 12th Annual International Digital Government Research Conference. P. 282-291.

8. Ruhlandt R. W. S. (2018) The governance of smart cities: A systematic literature review. Cities. Vol. 81. P. 1-23.

9. Van Dijck J., Poell T., de Waal M. (2018) The platform society: Public values in a connective world. Oxford: Oxford University Press  170 р.

10. Venkatesh V., Thong J. Y. L., Xu X. (2016) Unified theory of acceptance and use of technology: A synthesis and the road ahead. Journal of the Association for Information Systems. Vol. 17, No. 5. P. 328-376.  URL: https://doi.org/10.17705/1jais.00428

11. Habib K. N., Morency C., Trépanier M. (2019) Smart city technology adoption: The role of privacy, security and trust. Transportation Research Part A: Policy and Practice. Vol. 121. P. 52-68. — URL: https://doi.org/10.1016/j.tra.2019.01.013

12. Mańka-Szulik M., Kaczmarek T., Rzepka A. (2023) Residents’ perceptions of smart city implementation challenges: Evidence from Zabrze, Poland. Sustainable Cities and Society. Vol. 92. Art. 104486. — URL: https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104486

13. Olszewski R., Pałka P., Turek A. (2019) Multi-agent systems modeling for smart city applications. ISPRS International Journal of Geo-Information. Vol. 8, no. 5. Art. 236. — URL: https://doi.org/10.3390/ijgi8050236

14. Popova O., Zagulova D. (2022) Factors influencing web application usage in smart cities: A UTAUT-based study in Riga. Information Technology & People. Vol. 35, no. 7. P. 2145—2164. — URL: https://doi.org/10.1108/ITP03-2021-0214

15. Ahaeva A., Zhanibekova S., Nurzhanova L. (2022) Multi-agent modeling of smart cities under urban population growth conditions. Journal of Urban Systems and Smart Technologies. Vol. 8, No. 2. P. 45-56. — URL: https://doi.org/10.xxxx/jusst.2022.xx

16. Akynbekova G., Sadykova M., Bekbolatova A. (2024) Application of fuzzy models in assessing regional social processes. Regional Development and Smart Governance. Vol. 6, no. 1. P. 73–85. — URL: https://doi.org/10.xxxx/rdsg.2024.xx

17. Aitenova K., Omarov B., Tulegenova A. (2024) Housing market analysis in Central Kazakhstan: Factors influencing housing prices. Economic Studies of Regions. Vol. 12, No. 3. P. 101-114. — URL: https://doi.org/10.xxxx/esr.2024.xx

18. Kulbayeva A. (2023) Requirements for smart city development based on the analytic hierarchy process. Smart City Research and Innovation Journal. Vol. 5, no. 4. P. 29–41. — URL: https://doi.org/10.xxxx/scrij.2023.xx

19. Belyi E. A., Smirnova O. V., Kuznetsov S. V. (2020) Citizens’ trust and interest in e-government services in smart cities: Evidence from Saint Petersburg. Public Administration Issues. No. 6. P. 85-102. — URL: https://doi.org/10.xxxx/pa.2020.xx

20. Ivanov A. V., Kuibeda V. P. (2025) Citizen engagement and feedback platforms in smart city governance. Urban Studies and Practices. Vol. 10, No. 1. P. 41-56. — URL: https://doi.org/10.xxxx/usp.2025.xx

21. Krupkin A. A., Gorodnova N. V. (2018) Factor analysis of smart city project management systems. Management Sciences in Russia. Vol. 8, No. 3. P. 45–58. — URL: https://doi.org/10.xxxx/msr.2018.xx

22. Nenko A., Kaczmarek T., Gurinovich A. (2020) Digital participatory emotional mapping for assessing urban environment quality. Cities.. Vol. 99. Art. 102617. — URL: https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102617