ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ ҚОЛДАНУ ЭТИКАСЫ: СЕРВИСТЕР, ЕСЕП ЦИКЛІНІҢ КЕЗЕҢДЕРІ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕР МАТРИЦАСЫ

Қазақстандағы бухгалтерлік есептің цифрлануы құжат айналымын қарапайым автоматтандыру деңгейінен бастапқы құжаттарды тануға, операцияларды жіктеуге, аномалияларды анықтауға және аналитикалық түсіндірмелер қалыптастыруға қабілетті жасанды интеллект жүйелерін қолдану кезеңіне өтуде. Бұл ретте бухгалтердің кәсіби жауапкершілігі сақталады, ал құқықтық орта жылдам жаңаруда: бухгалтерлік есеп және дербес деректер туралы салалық заңнамамен қатар Қазақстанда «Жасанды интеллект туралы» заң және Цифрлық кодекс қабылданды. Мақаланың мақсаты — нақты сервистерді, есеп циклі кезеңдерін және реттеушілік шектеулерді ескере отырып, Қазақстанның бухгалтерлік есебінде ЖИ-ді жауапты қолданудың қолданбалы этикалық-құқықтық моделін әзірлеу. Әдіснама 2019–2026 жылдардағы ғылыми еңбектерге шолуды, Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасын талдауды, сенімді ЖИ-дің халықаралық қағидаттарын салыстырмалы қарастыруды, ЖИ-сервистерді функционалдық карталауды және авторлық сараптамалықталдамалық тәуекелдер матрицасын қамтиды. Матрица нақты бұзушылықтар жиілігін эмпирикалық өлшеу ретінде емес, ЖИ қолдану сценарийлерін төрт критерий бойынша алдын ала саралау құралы ретінде пайдаланылады: операцияның құқықтық сезімталдығы, деректер құпиялылығы, алгоритмдік қорытындының ашық еместігі және бухгалтердің кәсіби пайымдауына ықпалы. Зерттеу объектісі — ЖИ қолдану есептік ақпараттың дұрыстығына, құпиялылығына, түсіндірілетіндігіне және тексерілетіндігіне әсер ететін бухгалтерлік процестер. Нәтижесінде ЖИ қолданудың алты қолданбалы аймағы анықталды: бастапқы құжаттарды тану, операцияларды кодтау және жіктеу, салықтық-есептік салыстыру, алаяқтық тәуекелдерін мониторингтеу, есептілікке түсіндірмелер дайындау және аудит. Ең жоғары тәуекел қарапайым OCR-тану деңгейінде емес, салықтық интерпретация, бухгалтерлік жазбаларды автоматтандырылған жіктеу және қаржылық есептілікке түсіндірме қалыптастыру кезеңдерінде туындайтыны көрсетілді. Ғылыми жаңалығы Қазақстан жағдайында этикалық негізді, құқықтық талдауды және бухгалтерлік есеп процестерінің картасын біріктірумен айқындалады. Практикалық маңыздылығы деректерді минимизациялау, міндетті аудит ізі, заңдық маңызы бар шешімдерді адам тарапынан растау, ЖИ-сервистер жеткізушілерін тұрақты тексеру және ұйымның есеп саясатында жауапкершілікті бекіту сияқты бақылау моделін ұсынуда көрінеді.

1. Kokina J., Blanchette S. (2019) Early evidence of digital labor in accounting: Innovation with robotic process automation. International Journal of Accounting Information Systems. Vol. 35. — Article 100431.

2. Cooper L.A., Holderness D.K., Sorensen T.L., (2019) Wood D.A. Robotic process automation in public accounting. Accounting Horizons. Vol. 33, No. 4. P. 15-35.

3. Fedyk A., Hodson J., Khimich N., Fedyk T. (2022) Is artificial intelligence improving the audit process? Review of Accounting Studies. Vol. 27. P. 938-985.

4. Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence. EUR-Lex. [Электронный ресурс] — URL: https://eurlex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/eng (дата обращения: 22.02.2026)

5. Jobin A., Ienca M., Vayena E. (2019) The global landscape of AI ethics guidelines. Nature Machine Intelligence. Vol. 1. P. 389-399.

6. Закон Республики Казахстан от 28 февраля 2007 года № 234-III «О бухгалтерском учете и финансовой отчетности». ИПС «Әділет». [Электронный ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z070000234_ (дата обращения: 22.02.2026)

7. Приказ Министра финансов Республики Казахстан от 31 марта 2015 года № 241 «Об утверждении Правил ведения бухгалтерского учета». ИПС «Әділет». [Электронный ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1500010954 (дата обращения: 22.02.2026)

8. Закон Республики Казахстан от 21 мая 2013 года № 94-V «О персональных данных и их защите». ИПС «Әділет». [Электронный ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1300000094 (дата обращения: 22.02.2026)

9. Закон Республики Казахстан от 7 января 2003 года № 370-II «Об электронном документе и электронной цифровой подписи». ИПС «Әділет». [Электронный ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z030000370_ (дата обращения: 22.02.2026)

10. Информационная система «Электронные счета-фактуры» (ИС ЭСФ). Комитет государственных доходов Министерства финансов Республики Казахстан. [Электронный ресурс] — URL: https://esf.gov.kz:8443/esf-web/login (дата обращения: 22.02.2026)

11. Постановление Правительства Республики Казахстан от 24 июля 2024 года № 592 «Об утверждении Концепции развития искусственного интеллекта на 2024-2029 годы». ИПС «Әділет». [Электронный ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2400000592 (дата обращения: 22.02.2026)

12. Закон Республики Казахстан от 17 ноября 2025 года № 230-VIII ЗРК «Об искусственном интеллекте». ИПС «Әділет». [Электронный ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230 (дата обращения: 22.02.2026)

13. Цифровой кодекс Республики Казахстан от 9 января 2026 года № 255-VIII ЗРК. ИПС «Әділет». [Электронный ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255 (дата обращения: 22.02.2026)

14. Жолаева М.А., Қорғанбаева Д.Д., Ракаева А.Н. Многомерные искусственные нейронные сети бухгалтерского учета. Вестник КазНУ. Серия экономическая. — № 154(4). — 2025. — С. 18-27.

15. Указ Президента Республики Казахстан от 9 июня 2026 года № 1311 «Об утверждении Общенациональной стратегии масштабной цифровизации и тотального внедрения технологий искусственного интеллекта “Digital Qazaqstan” до 2029 года». Казахстанская правда. — № 110. — 10.06.2026. [Электронный ресурс] — URL: https://kazpravda.kz/n/ukaz-prezidenta-respubliki-kazahstan-02-jw/ (дата обращения: 10.12.2025)

16. High-Level Expert Group on Artificial Intelligence. Ethics Guidelines for Trustworthy AI. European Commission (2019). [Электронный ресурс] — URL: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelinestrustworthy-ai (дата обращения: 09.11.2025)

17. OECD. Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (2019). OECD Legal Instruments. [Электронный ресурс] — URL: https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/oecd-legal-0449 (дата обращения: 09.11.2025)

18. IFAC. Ethical Leadership in the Digital Age. International Federation of Accountants. [Электронный ресурс] — URL: https://www.ifac.org/knowledge-gateway/discussion/ethical-leadership-digital-age (дата обращения: 09.11.2025)

19. Moffitt K.C., Rozario A.M., Vasarhelyi M.A. (2018) Robotic process automation for auditing. Journal of Emerging Technologies in Accounting.Vol. 15, No. 1. — P. 1-10.

20. Казахстан. Новый сервис «1С: ЭСФ для Казахстана». 1С: Казахстан. — 24.05.2023. [Электронный ресурс] — URL: https://1c.kz/news/detail/160978/ (дата обращения: 09.11.2025)

21. Dext. Online bookkeeping software for small businesses. [Электронный ресурс] — URL: https://dext.com/ (дата обращения: 12.12.2025)

22. Vic.ai. AI-first invoice processing and AP automation. [Электронный ресурс] — URL: https://www.vic.ai/ (дата обращения:12.12.2025)

23. MindBridge AI. Autonomous financial oversight for finance, accounting and audit teams. [Электронный ресурс] — URL: https://www.mindbridge.ai/ (дата обращения: 15.12.2025)

24. DataSnipper. The agentic platform for audit and finance. [Электронный ресурс] — URL: https://www.datasnipper.com/ (дата обращения: 15.12.2025)

25. ContentReader PDF 16 - PDF-редактор с OCR и ИИ для бизнеса. 1С: Дистрибуция. [Электронный ресурс] — URL: https://dist.1c.kz/catalog/content-ai/contentreader-pdf-16-dlya-ofisa/ (дата обращения: 07.12.2025)

26. Raji I.D., Smart A., White R.N., Mitchell M., Gebru T., Hutchinson B., Smith-Loud J., Theron D., Barnes P. (2020) Closing the AI accountability gap: defining an end-to-end framework for internal algorithmic auditing. Proceedings of the 2020 Conference on Fairness, Accountability, and Transparency. P. 33-44.

27. ISO/IEC 23894: (2023) Information technology - Artificial intelligence - Guidance on risk management. International Organization for Standardization. [Электронный ресурс] — URL: https://www.iso.org/standard/77304.html (дата обращения: 13.02.2026)