ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР НЕГІЗІНДЕ БІЛІМ АЛУШЫЛАРДЫҢ МӘДЕНИЕТАРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ҚҰЗІРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Мақалада жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтардың мәдениетаралық қарым-қатынас құзыреттілігін қалыптастыру және ұлттық даралыққа әсері баяндалады. Жалпы адамзаттық құндылықтар жеке адамды қоғаммен байланыстыратын және адам мен әлемнің бірлігін тудыратын өмірлік құндылықтардың жиынтығы ретінде адамзат өркениетінің дамуымен бірге дамыды. Мәдениеттер арасындағы өзара әрекеттестіктің негізгі принциптерінің бірі басқа мәдениет өкілдерімен қарым-қатынас кезінде мәдени айырмашылықтарды ескеру және құрметтеу.

Зерттеудің мақсаты – жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтардың мәдениетаралық қарым-қатынасқа және ұлттық даралыққа әсерін айқындау.

Кез келген адам нәтижелі қарым-қатынасқа қол жеткізу үшін әңгімелесушінің мәдениеті мен дәстүрін терең білу қажет. Сонымен қатар, әртүрлі мәдениеттер арасындағы өзара әрекеттестік қарым-қатынас процесінде икемділік пен бейімделуді талап етеді. Қарым-қатынастың сәтті болуы оның қатысушылары арасындағы келісім мен сенім дәрежесіне тікелей байланысты. Зерттеу Қазақстанда тұратын қазақтар, сондай-ақ шетел азаматтарының ұлттық құндылықтар туралы көзқарастарын талдауға және оның мәдениетаралық қатынасқа әсерін зерттеуге негізделген. Зерттеуде сауалнама әдісі қолданылды. Сауалнамалар респонденттердің ұлтқа, ұлттық құндылықтар мен дәстүрлерге, жалпыадамзаттық құндылықтар мен дәстүрлерге деген көзқарасын, сондай-ақ әртүрлі ұлт өкілдерінің әлеуметтік-мәдени және мәдениетаралық өзара әрекеттесу ерекшеліктерін анықтауға бағытталды. Қорытындыда ұлттық құндылықтардың мәдениетаралық қарым- қатынас құзыреттілігін қалыптастыруға, ұлттың мәдениеті, дін мен дәстүр, қоғамдағы тұрақтылықты, рухани тұтастықты айқындап отыратын ұлттық бірегейліктің сақталуына негіз болатыны айқындалды.

1. Пассов Е.И. Коммуникативное иноязычное образование: готовим к диалогу культур: Пособие для учителей учреждений, обеспечивающих получение общего среднего образования. - Мн.: Лексис. - 2004. -170 с.

2. Гришаева Л. И., Цурикова Л. В. Введение в теорию межкультурной коммуникации / М.: Академия. - 2007. - 336 с.

3. Акаемова Ю. А. Факторы риска межкультурной коммуникации// Известия Сарататовского университета Нов. сер. Сер. Акмеология образования. Психология развития -№2. -2011. -С.1-11. [Электронный ресурс] - URL: https://akmepsy.sgu.ru/ru/journal/2011/2 ( дата обращения 29.05.2025).

4. Концепция развития высшего образования и науки в Республике Казахстан на 2023 – 2029 годы Постановление Правительства Республики Казахстан от 28 марта 2023 года № 248. [Электронный ресурс] - URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000248 (дата обращения: 04.02.2024).

5. Буркова О.И. Понимание в межкультурной коммуникации //Вестник Адыгейского государственного университета. Серия 2: Филология и искусствоведение. -№1(272). -2021. [Электронный ресурс] - URL:https://cyberleninka.ru/article/n/ponimanie-v-mezhkulturnoy-kommunikatsii (дата обращения: 04.02.2024).

6. Лебедев С.А. Многомерный человек: онтология и методология исследования / С.А. Лебедев, Ф.В. Лазарев. – М.: Издательство Московского университета. -2010. -96 с.

7. Садохин, А.П. Культурология: теория и история культуры: учебное пособие / А.П. Садохин. -М.: Эксмо. -2007. -624 с.

8. Воевода Е.В. Проявления социокультурных особенностей этноса в языковом дискурсе //Языковой дискурс в социальной практике: материалы международной̆ научно-практической конференции, г. Тверь. - 2007. - С. 76–81.

9. Красовская-Колятина Я.О. Ценностный аспект межкультурной коммуникации Белгму, Минск, 2024. С.1-4. [Электронный ресурс] - URL: https://www.bsmu.by/upload/docs/universitet/nauka/nauch% 20sessiya/2024/gum-nauki/Красовская КолятинаЯ.О._ЦЕННОСТНЫЙ%20АСПЕКТ%20МЕЖКУЛЬТУРНОЙ%20КОММУНИКАЦИИ.pdf (дата обращения: 05.02.2025).

10. Волкова Е.А. Национальный менталитет как фактор межкультурной коммуникации// Научная жизнь. -С.249–253. [Электронный ресурс] - URL: https://cyberleninka.ru/article/n/natsionalnyy-mentalitet-kak-faktormezhkulturnoy-kommunikatsii/viewer (дата обращения: 05.02.2025).

11. Шестопал А.В., Силантьева М.В. Межкультурная коммуникация в свете современных модернизационных процессов: «мягкая сила» культурных модуляторов / А.В. Шестопал, М.В. Силантьева //Вестник МГИМО-Университета. -No 5(26). -2012. С. 168-171.

12. Касьянова К. О русском национальном характере. Ин-т нац. Модели экономики. -1994. -367 с.

13. Бегманова Б.С. Қазіргі қазақ лирикасындағы ұлттық құндылықтар көрінісі // Ясауи университетінің хабаршысы. - №1 (135). - 2025. -Б. 125–135. https://doi.org/10.47526/2025-1/2664-0686.150

14. Deardorff D.K. (2011) Intercultural competence in foreign language classrooms: a framework and implications for educators // Intercultural competence. Concepts, challenges, evaluations /ed. A. Witte, T. Harden.Bern. P. 37-54.

15. Fantini A. E. (2009) Assessing intercultural competence. Issues and tools // The SAGE handbook of intercultural competence / ed. D. K. Deardorff. Thousand Oaks. P. 456-476. Available at – URL: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/21582440241252495 (accessed: 12.11.2024)

16. Гальскова Н.Д. Теория обучения иностранным языкам. Лингводидактика и методика / Н. Д. Гальскова, Н. И. Гез. -М. Академия. - 2007. -336 с

17. Wilberschied, L. (2015). Intercultural Communicative Competence: Literature Review. Cultural Encounters, Conflicts, and Resolutions. 2(1). Available at – URL: https://engagedscholarship.csuohio.edu/cecr/vol2/iss1/4 (accessed 02.02.2024)

18. Сафонова В.В. Коммуникативная компетенция: современные подходы к многоуровневому описанию в методических целях- Москва: Еврошкола. -2004. -233 с.

19. Mendenhall, M., & Oddou, G. (1985).The dimensions of expatriate acculturation: A review). The Academy of Management Review). 10(1). 39 p Available at – URL:https://doi.org/10.2307/258210 (accessed 02.02.2024)

20. Файзуллин Ф. С. Национальные ценности и ценностные ориентации // Вестник Башкирского университета - №1(I). - Т17.- 2012. С. 685-688.