ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭВАКУАЦИЯЛЫҚ ГОСПИТАЛДАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ 1941-1945 ЖЖ. ЖАРАҚАТТАНҒАН ЖӘНЕ МҮГЕДЕК ЖАУЫНГЕРЛЕРДІ РЕАБИЛИТАЦИЯЛАУДАҒЫ РӨЛІ

Мақала еліміз тарихының аз зерттелген беттерінің біріне – Ұлы Отан соғысы жылдарындағы эвакуациялық госпитальдарға арналған. Зерттеудің мақсаты - Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қазақстан эвакуациялық госпитальдарының қызметін талдау, госпиталь жүйесінің қалыптасуындағы негізгі мәселелер мен ерекшеліктерді анықтау, сондай-ақ жараланған және науқас әскери қызметшілерді емдеу, оңалту және қатарға қайтарудағы оның рөлін айқындау. Соғыстың алғашқы күндерінен-ақ кеңес жауынгерлері мен офицерлерінің өмірін сақтап, денсаулығын қалпына келтіру – аса маңызды міндет болып тұрды. Оларды мүмкіндігінше тезірек өз бөлімшелерінің қатарына қайтару – басты мәселе еді. Бұл міндеттерді шешуде медициналық мекемелерге, әсіресе эвакуациялық госпитальдарға үлкен рөл жүктелді. Қазақстанның әскери іс-қимылдар театрынан қашық орналасуына байланысты, республика аумағы бұл емдеу орталықтарының шоғырланатын орнына айналды. Олардың міндеті – жауынгерлердің сауығып, денсаулығын қалпына келтіріп, кейіннен майданға қайта оралуын қамтамасыз ету болды. Мақалада соғыс жылдарында Қазақстан Республикасының әртүрлі аймақтарындағы госпитальдардың қызметі талданады. Республикада госпиталь жүйесін құрудың алғашқы кезеңдерінде кездескен қиындықтарға ерекше назар аударылады. Бұл қиындықтарды медициналық және қызмет көрсету персоналы да, науқас және жарақаттанған жауынгерлер де еңсеруге мәжбүр болды. Қазақстан реабилитациялау және денсаулықты қалпына келтірудің ең маңызды орталықтарының біріне айналды. Республикада санаторлық-курорттық емдеудің жолға қойылған құрылымы қалыптасқан болатын, ол соғыс жағдайында да табысты қолданыс тапты және жалғасын тапты.

1. Баграмян И.Х. Всемерно повышать боеготовность медицинской службы. Военно-медицинский журнал. – № 5. - 1963.– С. 3-10.

2. Руфанов И. Г., Ростоцкий И. Б. Боевая рана. – Москва: Ин-т сан. Просвещения. – 1944. – 36 с.

3. Ермолаев В.Г. Работа эвакогоспиталей Казахской ССР и стоящие перед ними задачи. Труды 1-го пленума госпитального совета Наркомздрава СССР. – М. - 1942. – С. 17-23.

4. Зюзин В.И. Опыт работы в госпитале в условиях глубокого тыла. Здравоохранение Казахстана. – №3. – 1943.– С. 7-8.

5. Тлеугабылов М.К. Кадры здравоохранения Казахской ССР. Советское здравоохранение. – №1-2. – 1943.– С. 44-49.

6. Абишев Г. Казахстан в Великой Отечественной войне Советского Союза (1941-1945 гг.). Алма-Ата. - 1958. – 346 с.

7. Нусупбеков А. И., Козыбаев М. Казахстан в Великой Отечественной войне. Алма-Ата: Наука. - 1968. – 291 с.

8. Самарин Р. И. Забота о раненых и больных воинах, эвакуированных в Казахстан в годы Великой Отечественной войны. // Здравоохранение Казахстана. – № 5. – 1980. – С. 6-9.

9. Опыт советской медицины в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. В 35-и т. – М.: Медгиз. - 1951-1955.

10. Постановления КПСС и Советского правительства об охране здоровья народа. М.: Госполитиздат. -1958. – 294 с.

11. Здравоохранение в годы Великой Отечественной войны. 1941-1945 гг.: Сб. док. и материалов / Центр. гос. арх. Октябр. революции, высш органов гос. власти и органов гос. упр. СССР, Центр. воен.- мед. упр. М-ва обороны СССР, Воен.-мед. музей М-ва обороны СССР, I Моск. ордена Ленина и ордена Трудового Красного Знамени мед. ин-т им. И.М. Сеченова; Отв. сост. Л. И. Завалищенко. – М.: Медицина. - 1977. – 576 с.

12. Жакупова М.А. Эвакогоспитали Казахстана в годы Великой Отечественной войны: научное издание / М.А. Жакупова. – Алма-Ата: Казахстан. - 1985. – 120 с.

13. Жакупова М.А., Тыловые эвакогоспитали Казахстана и республик Средней Азии (САВО) в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.). - Астана: Елорда. - 2005. - 272 с.

14. Тыл Вооруженных Сил в документах. – М.: Воентехлит. - 2000. – 720 с.

15. Томилов В.А. Медицина Среднего Поволжья – фронту. / В.А. Томилов – Пенза: Центр научно-технической информации. - 1995. – 120 с.

16. Смирнов Э.И. Война и военная медицина. / Э.И. Смирнов – М.: Прод. Медицина. - 1976. – 461 с.

17. КПСС в Вооруженных Силах Советского Союза (1917-1968). – М.: Воениздат. - 1969. – 471 с.

18. Эвакуационный госпиталь // Советская Военная Энциклопедия (в 8-ми т.) / Н. В. Огарков (пред. гл. ред. комиссии). – М.: Воениздат. - 1980. – Т. 8. – 688 с.

19. Иванов Н.Г., Георгиевский А.С., Лобастов ОС. Советское здравоохранение и военная медицина в Великой Отечественной войне 1941-1945 годов. [Текст] / Н.Г. Иванов, А.С. Георгиевский, О.С. Лобастов. – Л.- 1985. – 304 с.

20. Dzhumagaliyeva K.V. 2020 Role of hospitals of Kazakhstan in great patriotic war years [Текст] / K.V. Dzhumagaliyeva // Материалы Международной (заочной) научно-практической конференции «Научные перспективы XXI века». – Нефтекамск: Научно-издательский центр «Мир науки». – С. 87-89.

21. Государственный архив Актюбинской области (далее - ГААО). Ф. 13. - Оп. 10. - Д. 312. - Л. 16

22. Государственный архив Восточно-Казахстанской области (далее - ГАВКО). Ф.1-п. Оп. 1. Д. 1430. Л. 20

23. ГАВКО. Ф. 143-п. Оп. 1. Д. 230. Л. 13

24. ГАВКО.Ф. 1-п. Оп. 1. Д. 1551. Л. 1.

25. Государственный архив Атырауской области (далее - ГААтО). Ф.4. Оп.1. Д.106а. Л.92.

26. Мәңгілік тағзым. Атырау өнері Ұлы Отан соғысы жылдарында жинағы. Т.1. Соғыс жылдарындағы Атырау облысы архив құжаттарында. – Нұр-Сұлтан: Big Drem баспаханасы. - 2020. – 240 б.

27. ГААтО. Ф.197. Оп.1. Д.140. Л. 92.

28. ГААтО. Ф.1. Оп.1. Д.915. Л.123.

29. ГААтО, Ф.1п. Оп.1. Д. 813. Л. 62.

30. ЦГА РК. Ф.1137. Оп.8. Д.578. ЛЛ. 84-87 об.

31. Казахстан в период Великой отечественной войны Советского союза. 1941-1945. В 2 т. Т. 1. Июнь 1941-1943 гг.: Сб. док. И материалов. – Алма-Ата: Изд-во «Наука» Казах. ССР. - 1964. – 600 с.

32. Оразбеков А., Кудайбергенова К. Госпитали в Кызылординской области в годы Великой Отечественной войны [Электронный ресурс] – URL: https://ehistory.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/e93/e93b511 acae34a32a98e149c261dbba1 (Дата обращения 02.04.2025)

33. Государственный архив Павлодарской области (далее ГАПО), фонд. Р-809. Оп.1. Д. 5.

34. Государственный архив Павлодарской области (далее ГАПО), фонд. Р-809. Оп.1. Д. 14.

35. Быстров. А.Т Великая отечественная война, 1941-1945 гг. КПСС – вдохновитель и организатор победы советского народа. [Электронный ресурс] – URL:: http://www.relga.sfedu.ru/n90/jur90_3.htm – Загл. с экрана. (Дата обращения 02.04.2025)

36. Где лечили раненых в бою солдат: история семипалатинских эвакогоспиталей [Электронный ресурс] – URL: https://baigenews.kz/gde-lechili-ranenyh-v-boyu-soldat-istoriya-semipalatinskihevakogospitaley_175900 (Дата обращения 02.04.2025)

37. Эвакогоспитали: как в годы войны спасали пленных и солдат в Акмолинской области [Электронный ресурс] – URL: https://esil.news/evakogospitali-kak-v-gody-vojny-spasali-plennyh-i-soldat-vakmolinskoj-oblasti (Дата обращения 02.04.2025)

38. Российский государственный архив социально-политической истории (далее – РГАСПИ). Ф. 644. Оп. 1. Д. 225. Л. 133-141.

39. Сталинградская область в постановлениях Государственного Комитета обороны. Т. 9 (2). (1943- 1945): Док. и материалы. – Волгоград: Издатель. - 2011. – 784 с.

40. Архив Президента Республики Казахстан (далее - АП РК). Ф.708. Оп. 8. Д.98. лл. 15-16.

41. ГА РФ. Ф. 9493. Оп. 2. Д. 143б. Л. 1-3

42. РСФСР – фронту. 1941-1945: Док. и материалы. – М.: Сов. Россия. - 1987. – 382 с.

43. Погодин Ю.И., Кульбачинский В.В., Медведев В.Р., Тарасевич Ю.В. Советское здравоохранение и военная медицина в Великой Отечественной войне // Российский вестник, 2015. Т.5. №1. - С. 8-14)