Мақалада 1943–1944 жылдардары Солтүстік Кавказдан Оңтүстік Қазақстан облысына депортацияланған халықтардың қайғылы тағдыры зерттеледі. Күшпен қоныс аудартудың себептері, көші-қон шарттары және оның салдары қарастырылады. Зерттеуде облыстық Ішкі істер халық комиссариаты басқармасының (УІІХК) баяндамалары, арнайы қоныс аударушыларды қоныстандыру мен жұмысқа орналастыру туралы баяндамалық хаттары, есептері, анықтамалары, сондай-ақ депортацияланғандардың саны жөніндегі статистикалық мәліметтері негізге алынды. Депортация 1943 жылдың қара күзінен бастап жүзеге асырылып, Солтүстік Кавказдан қарашайлар, чечендер, ингуштар, балкарлар және басқа да ұсақ халықтар еріксіз қоныс аударылды. Көші-қон барысында арнайы қоныс аударушылар ауыр жол азабын бастарынан өткеріп, азық-түлік пен медициналық көмек жетіспеушілігінен өлім-жітімнің жоғары болуына себеп болды. Оңтүстік Қазақстанға келген соң, депортацияланғандар барақтар мен сарайларда, өмір сүруге жарамсыз жеркепелерде тұруға мәжбүр болды. Мақалада депортацияланғандардың еңбек жағдайлары, жергілікті өмірге бейімделудегі қиындықтар және билік өкілдері тарапынан орын алған кемсітушілікпен жасалған еңбек шарттары да талданады. Арнайы қоныс аударушылар ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және құрылыс салаларында жоғары өнімділікпен еңбек етті, алайда олардың құқықтары шектеуді, еңбек ақысы төмен және азық-түлік жетіспеуі салдарынан өмір сүрудің басқа тәсілдерін іздеуге мәжбүр болды. Мақалада сондай-ақ депортацияның әлеуметтік және психоэмоционалды салдары, оның ішінде туған жеріне оралу үмітінің жоғалуы, әлеуметтік оқшаулану мен жатсыну сезімдері де талданады. Зерттеудің мақсаты – мұрағаттық құжаттар мен статистикалық материалдар негізінде 1943–1944 жылдары Солтүстік Кавказдан Оңтүстік Қазақстан облысына қарашайлар, шешендер, ингуштар, балқарлар және басқа да халықтардың мәжбүрлі депортациялануының ерекшеліктерін анықтап, талдау, олардың қоныс аудару, орналастыру және еңбек ету жағдайларын ашып көрсету, сондай-ақ депортацияның арнайы қоныстандырылған халықтарға және өңірге тигізген салдарын айқындау. Зерттеу нәтижесінде депортацияның әлеуметтікэкономикалық және демографиялық салдары айқындалып, дәстүрлі өмір салтының бұзылуы, туған жерінен айырылуы және ұзақ мерзімді реабилитация мәселелері анықталды. Мақала депортацияның аймақтық және ұлттық деңгейде тарихи әділеттілікті қалпына келтіру мақсатында осы тақырыпты әрі қарай зерттеу қажеттілігін негіздейді.

1. Некрич А. Наказанные народы. —Нью-Йорк: — 1978. — 350 с.

2. Критчлоу Дж. Репрессированные народы Советского Союза: Наследие сталинских депортаций. Отчет Хельсинкской группы по правам человека. Хельсинкская группа по правам человека. [Электронный ресурс] — URL:https://lib.memo.ru/book/10624 (дата обращения 16.09.2025).

3. Агиев Р.С. Трагедия чеченского и ингушского народов в 30-50-х гг. XX века: Депортация, спецпоселения, реабилитация: автореф. дис. ... канд. ист. наук. Спец. 07.00.02 — «Отечественная история» / Р.С:Агиев —Ростов-на-Дону:— 2003. — 28 с.

4. Муртазалиев В.Ю. Конституционно-правовая реабилитация репрессированных народов Северного Кавказа: автореф. дис. ... канд. ист. наук. Спец. 07.00.02 – «Отечественная история» / В.Ю.Муртазалиев — Махачкала: — 2005. — 32 с.

5. Арапиев М.А. Выселение чеченского и ингушского народов: развитие, решение и последствия проблемы (1940-е — 1950-е гг.): автореф. дис. ... канд. ист. наук. Спец. 07.00.02 – «Отечественная история» / М.А. Арапиев. —Пятигорск: — 2006. — 28 с.

6. Бакаев А.Х. Восстановление Чечено-Ингушской АССР: предпосылки, условия и этапы решения проблемы (1950-е - начало 1960-х годов): автореф. дис. ... канд. ист. наук. Спец. 07.00.02 – «Отечественная история» / А.Х.Бакаев. — Пятигорск: — 2006. — 27 с.

7. Исакиева З.С. Из истории принудительных переселений и пребывания Северокавказских народов в Казахстане (на примере чеченцев и ингушей 1944-1957гг.) [Электронный ресурс] — URL: file:///C:/Users/User/Downloads/iz-istorii-prinuditelnyh-pereseleniy-i-prebyvaniya-severokavkazskih-narodov-vkazahstane-na-primere-chechentsev-i-ingushey-1944-1957gg.pdf; (дата обращения 10.05.2024).

8. Сабанчиев Х.-М.А. Депортация, жизнь в ссылке и реабилитация балкарского народа (1940-е - начало XXI в.) Специальность 07.00.02 — Отечественная история Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук Ростов-на-Дону: — 2007. [Электронный ресурс] — URL: file:///C:/Users/User/Downloads/autoref-deportatsiya-zhizn-v-ssylke-i-reabilitatsiya-balkarskogo-naroda-1940-enachalo-xxi-v.pdf; (дата обращения 26.10.2025).

9. Чомаев К.И. Наказанный народ / К.И. Чомаев. — Грозный: —1993. — 255 с. Жабоев М.Н. Репрессированные народы: история и современность / М.Н. Жабоев. — Нальчик, —1994. — 230 с.

10. Қозыбаев М.К., Қозыбаев И.М. Қазақстан тарихы. Хрестоматия. —Алматы: —1994. —256 с. Қозыбаев М.Қ. Қазақстан тарихнамасы: тарих сабақтары. —Алматы: —Рауан, —1990. —135 с.

11. Козыбаев М.К. «Қазақстан тарихы» орыс тіліндегі 10-сыныпқа арналған мектеп оқулығы. 3-ші басылым. — Алматы: —1992. — Б. 209-215.

12. Алдажуманов К.С. Война и депортированные в Казахстан народы // Тарихтан тағылым – өткенге тағзым. —Астана: —2010. — С. 140–150;

13. Алдажуманов К.С. Депортация народов — преступление тоталитарного режима / К.С. Алдажуманов, Е.К. Алдажуманов. — Алматы: Фонд «ХХI век», —1997; Алдажұманов Қ. Күштеп көшіру: жымысқы саясат, басқыншылық әрекет. Қазақ тарихы.— №4. —1997. —. 33 c.

14. Кан Г.В. История Казахстана. Учебник для вузов. —Алматы: —2011. —311 б.

15. Кан Г.В. Қазақстанның корейлері. —Алматы. —1994. — 185 б.

16. Абуов Н. Депортации народов в Казахстан в 1936-1957 гг. (на материалах Северо-Казахстанской и Кокчетавской областей): автореферат. на соиск. уч. ст. к.и.н — Қарағанды: —2008. —28 с.

17. Шериязданов Б.Р. Қазақстанға депортациямен келген этникалық топтары өкілдерінің елеулі үлес қосқан қайраткерлері. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Тарихи ғылымдар. Философия. Дінтану сериясы. — №4(141). — 2022. —Б.134-149.

18. Шотбакова Л.К. Депортация народов Кавказа в Казахстан: история и проблемы реабилитации. Вестник Карагандинского университета. Серия «История. Философия». — No1(105). —2022. —С.170-180.

19. Козгамбаева Г.Б., Әбілдос Р. Қазақстанға екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында жер аударылған халықтардың әлеуметтік бейімделу мәселелері (шешен және ингуш халықтары мысалында). ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. —№4 (111). —2023. — Б.48-58. [Электронный ресурс] — URL: https://doi.org/10.26577/JH.2023.v111.i4.05 (дата обращения 10.10.2024).

20. Ресей Федерациясы Мемлекеттік Архиві, 9479 - қор, 1- тізбе, 234 – іс, 23-парақ.

21. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД (Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің Түркістан облысы бойынша департаменті), 9 қор, 2-тізбе, 342 -іс, 7- парақ.

22. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор,2-тізбе, арх.93, 334-п; 1-тізбе,2-том,.арх..93, 334-п.

23. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 335- п.

24. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 1-том, арх.92, 72-73 пп.

25. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 1-том, арх.92, 75 п.

26. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, Ф.9.Д.1Т.2.Арх.93. ЛЛ. 198-205.

27. Түркістан облысындағы саяси қуғын-сүргіннің естеліктері. Түркістан. 2023.-235 б.

28. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 301-302-пп.

29. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 198-205.

30. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 304-п.

31. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 340- п.

32. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 305-п.

33. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор,1-тізбе, 2-том, арх.93, 337-п.

34. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93,. 342.

35. ТОМА (Түркістан облыстық Мемлекеттік Архиві), 211-қор, 4-тізбе, 89-іс.

36. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1- тізбе,.4-том, арх.95, 9-10 пп.

37. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 298-299 пп.

38. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 1-том, арх.92, 205-п.

39. ҚР БП ҚСжАЕК ТОД, 9 -қор, 1-тізбе, 2-том, арх.93, 339-п.