ПАТШАЛЫҚ САЯСАТ КОНТЕКСТІНДЕГІ АҚМОЛА ӨҢІРІНІҢ ДІНИ ИНСТИТУТТАРЫ

Зерттеу XVIII ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы империялық саясаты аясында Ақмола өңіріндегі діни институттарды маңызды құрылымдық буын ретінде қарастыруға арналған. Жұмыстың негізін шіркеулік және азаматтық басқару органдарының қызметін бейнелейтін архивтік материалдарды талдау құрайды. Зерттеуде рухани консисториялардың құжаттары, өңірлік әкімшілік материалдары және рухани басқармалардың іс жүргізу деректері пайдаланылды. Ресей империясының империялық саясаты контекстінде XVIII – XX ғасырдың басындағы Ақмола өңіріндегі діни институттардың қалыптасу, қызмет ету және трансформациялану ерекшеліктерін анықтап, талдау, әкімшілік, демографиялық және қоныс аудару үдерістерінің конфессиялық саланың дамуына ықпалын айқындау. Зерттеу діни ұйымдардың қалыптасу, қызмет ету және трансформациялану заңдылықтарын анықтауға бағытталған. Бұл үдерістер далалық аумақтарды игеру және қоныс аудару қозғалысының күшеюі жағдайында жүзеге асты. Діни саланың институционалдық дамуы біркелкі болмағаны және нақты әлеуметтік-демографиялық әрі әкімшілік жағдайларға тәуелді болғаны анықталды. Мұндай динамика орталықтандырылған шіркеулік басқару үлгісінің өңірлік кеңістіктің нақты қажеттіліктеріне сәйкес келмеуін көрсетеді, соның нәтижесінде діни құрылымдар жергілікті жағдайларға бейімделуге мәжбүр болды. Дереккөздерді талдау діни бірлестіктер қызметінің тек ғибадат ету шеңберімен шектелмегенін көрсетеді. Олар қоғамдық өмірді ұйымдастыруда маңызды рөл атқарып, қоныс аударушыларды аймақтың әлеуметтік құрылымына енгізуге және қоғамдық тұрақтылықты сақтауға ықпал етті. Рухани басқармалардың аралық әкімшілік буын ретіндегі қызметі, сондай-ақ XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басындағы Омбы епархиясы мен викариаттардың құрылуымен байланысты реформалар ерекше маңызға ие. Ақмола өңіріндегі діни институттар империялық басқару жүйесінің маңызды, алайда құрылымдық тұрғыдан осал элементі болды. Олардың дамуы демографиялық үдерістерге, әкімшілік өзгерістерге және далалық кеңістіктің ерекшеліктеріне тәуелді болды.

1. Лысенко Ю. А. Миссионерская деятельность Русской православной церкви в Казахстане: вторая половина XIX – начало XX в.: автореф. дис. … д-ра ист. наук: 07.00.02 – Отечественная история / Ю. А. Лысенко. – Барнаул, 2011. – 52 с.

2. Искхаков Р. Р. Миссионерская деятельность Русской православной церкви в отношении мусульман Среднего Поволжья в XIX – начале XX в. (1800–1917 гг.): дис. … канд. ист. наук: 07.00.02 – Отечественная история / Р. Р. Искхаков. – Казань, 2008. – 292 с.

3. Камзина А. Д. Старообрядчество как объект миссионерской деятельности Русской православной церкви в Оренбургской епархии (1859–1917 гг.): автореф. дис. … канд. ист. наук: 07.00.02 – Отечественная история / А. Д. Камзина. – Оренбург, 2004. – 32 с.

4. Полунов А.Ю. Православная церковь, власть и общество в России XIX–XX вв. – Москва: Искусство, 1997. —352 с.

5. Зырянов П. Н. Православная церковь в борьбе с революцией 1905–1907 гг. / П. Н. Зырянов. – Москва: Наука, 1984. – 226 с.

6. Бахтурина А.Ю. Окраины Российской империи: государственное управление и национальная политика. – Москва: РОССПЭН, 2004. – 392 с.

7. Государственный архив Омской области (ГАОО). Ф. 64. Оп. 1. Д. 595.

8. Левшин А. И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей / А. И. Левшин. – Алматы: Санат, 1996. – 656 с.

9. Государственный архив Омской области (ГАОО). Ф. 3. Оп. 1. Д. 1132.

10. Лосунов А. 110 лет Омской епархии: этапы становления и развития // Журнал Московской Патриархии. 2005. – №4. С. 45–52.

11. Центральный государственный архив Республики Казахстан (ЦГА РК). Ф. 387. Оп. 1. Д. 129.

12. Центральный государственный архив Республики Казахстан (ЦГА РК). Ф. 15. Оп. 1. Д. 472.

13. Садвокасова З.Т. Материалы ЦГА РК как источник по изучению миссионерской деятельности православных проповедников (ХІХ – начало ХХ века) // Вестник Карагандинского университета. Серия «История. Философия». – 2021. – №3(103). – С. 97–108. https://doi.org/10.31489/2021hph3/97-108

14. Памятная книжка Акмолинской области на 1887 г.: адрес-календарь и географическостатистические сведения / издание Акмолинского областного правления; составлена секретарем областного статистического комитета И. А. Козловым. — Г. 1-й. — Омск: тип. Акмол. обл. правл., 1887. — 188 с.

15. Памятная книжка Акмолинской области на 1914 г. / издание Акмолинского областного правления; составлена членом-секретарем комитета В.С. Недашковским. — Омск: Областная типография, 1914. — 96 с.

16. Абашин С.Н. Ислам и культ святых в Средней Азии // Этнографическое обозрение. – 2001. – № 3. – С. 206–233.

17. Сейдуманова С. Т. Светские и религиозные ценности в современном Казахстане: взаимодействие и влияние на политику РК в сфере религии: коллективная монография / Под общ. ред. С. Т. Сейдумановой. – Алматы: Институт философии, политологии и религиоведения КН МНВО РК, 2023. – 213 с.

18. Стюарт Д. Религия казахов в XV–XVIII вв.: дисс. … канд. ист. наук. – Алматы, 2002. – 137 с.

19. Кабузан В.М. Заселение России в XVІІІ – первой половине ХІХ века. – Москва: Наука, 2001. – 203 с.

20. Ремнев А.В. Россия Дальнего Востока. Имперская география власти ХІХ – начала ХХ вв. – Омск, 2004. – 548 с.

21. Уортман Р.С. Сценарии власти. Мифы и церемонии русской монархии. – Москва: ОГИ, 2004. – 605 с.

22. Воробьева И.Г. Конфессиональная политика Российской империи в Степном крае во второй половине ХІХ – начале ХХ вв. // Вестник Томского государственного университета. История. – 2017. - № 50. – С. 25-31.