ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТ ЖҮЙЕСІНДЕГІ МҮДДЕЛЕР ҚАҚТЫҒЫСЫ: ИНСТИТУТТЫҚ-НОРМАТИВТІК ОЛҚЫЛЫҚТАР ЖӘНЕ АЛДЫН АЛУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МЕХАНИЗМІ (4D-МОДЕЛЬ)

Мемлекеттік қызметтегі мүдделер қақтығысы мемлекеттік органдардың тиімділігіне және қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне қатер төндіреді. Институционалдық реформалар жүргізіліп жатқан Қазақстанда бұл мәселе стратегиялық сын-қатер ретінде қарастырылады. Мүдделер қақтығысы сыбайлас жемқорлықтың алғышарты бола отырып, билік органдарының қызметінде «сұр аймақтарды» қалыптастырады. Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы мүдделер қақтығысын басқарудың ерекшеліктерін анықтау, өзге елдердің тәжірибесін талдау және бұл қақтығыстардың алдын алудың тиімді әдістерін ұсыну. Әдіснамаға БҰҰ, ЭЫДҰ және TI тәжірибелерін салыстырмалы зерттеу, 29 сараптамалық сұхбат және 10 255 мемлекеттік қызметшіні қамтыған социологиялық сауалнама кіреді. Деректерді өңдеу үшін регрессиялық және корреляциялық талдау қолданылды. Нәтижелер мүдделер қақтығысының тәуекелі институционалдық тетіктердің әлсіздігіне, ұғымдардың айқын еместігіне және оқыту бағдарламаларының жеткіліксіздігіне байланысты артып отырғанын көрсетеді. Анықтамаларды жаңарту, декларациялау тәжірибесін жетілдіру және институционалдық жауапкершілікті арттыру жүйелі «4-D тәсілін» қамтиды (Definition, Drilling, Declaration, Due diligence). Қорытындылар формалды-нормативтік тәсілден құндылыққа негізделген бағытқа көшудің қажеттілігін растайды. Бұл Қазақстандағы институттардың тұрақтылығын және сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

1. Transparency International. Preventing conflict of interest in the public service. Berlin: Transparency International, 2009. P. 70–83.

2. Transparency International. Global corruption report 2020. Berlin: Transparency International, 2020. P.17–23.

3. United Nations. United Nations Convention against Corruption. New York: United Nations, 2003. P. 100–110.

4. United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). Legislative guide for the implementation of the United Nations Convention against Corruption. Vienna: UNODC, 2006. P. 7–11.

5. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Managing conflict of interest in the public service: OECD guidelines. Paris: OECD Publishing, 2005. P. 27–31.

6. Demmke C., Moilanen T. Effectiveness of public service ethics and good governance in the central administrations of the EU-27: Evaluating reform outcomes in the context of the financial crisis. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2012. P. 47–53.

7. Cerrillo-i-Martínez A. The regulation of conflicts of interest in the public service: A comparative analysis // European Review of Administrative Law. 2017. Vol. 10, no. 2. P. 7–31.

8. Kaptein M. Ethics management: Auditing and developing the ethical content of organizations. Dordrecht: Springer, 1998. P. 112–120.

9. Huberts L. The integrity of governance: What it is, what we know, what is done, and where to go. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2014. P. 17–20.

10. Huberts L., Van Montfort C. Integrity of governance: Toward a comparative research agenda // Public Integrity. 2020. Vol. 22, no. 5. P. 456–472.

11. Maesschalck J. The impact of new public management reforms on public servants’ ethics: Towards a theory // Public Administration. 2004. Vol. 82, no. 2. P. 465–489.

12. Tytko M., Kowalski P., Nowak A. Clientelism and favouritism in developing democracies // Journal of Political Science Research. 2020. Vol. 25, no. 3. P. 45–62.

13. Roberts N., Doss E. Public ethics and conflict of interest: Balancing rules and values // Public Administration Review. 1992. Vol. 52, no. 3. P. 531–538.

14. Президент Республики Казахстан. Антикоррупционная политика Республики Казахстан на 2022–2026 годы: Указ Президента Республики Казахстан № 802.от 02.02.2022

15. О государственной службе: Закон Республики Казахстан № 416-V ЗРК. от 23.11.2015

16. О противодействии коррупции: Закон Республики Казахстан № 410-V ЗРК от 18.11.2015.

17. United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). United Nations Convention against Corruption. New York: United Nations, 2006. P. 7-р.

18. Transparency International. Preventing conflict of interest in the public sector. Berlin: Transparency International, 2009. P. 17–31.

19. Roberts R. C. Spirituality and human emotions. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2009. P. 27–31.

20. Gyimah-Boadi E. Corruption and democratic reform in Africa // Journal of Democracy. 2000. Vol. 11, no. 3. P. 94– 108.

21. Dickens L., Cook J. Managing conflict of interest in the public service // Public Money & Management. 2006. Vol. 26, no. 2. P. 75–82.

22. Di Carlo E. Conflict of interest in public administration: Perceptions and management // International Journal of Public Administration. 2013. Vol. 36, no. 9. P. 628–640.

23. McMunigal K. C. Conflict of interest and public trust // The Prosecutor. 1998. Vol. 32, no. 3. P. 10–16.

24. Doig A. Corruption and conflicts of interest in the public sector // Public Policy and Administration. 2014. Vol. 29, no. 2. P. 131–147.

25. Demmke C. Trends in conflict of interest regulation in the public sector. Maastricht: European Institute of Public Administration, 2012. P. 57–61.

26. Huberts L. W. J. C. The integrity of governance: What it is, what we know, what is done, and where to go. London: Palgrave Macmillan, 2014. P. 47–53.

27. Mungiu-Pippidi A. A research agenda for studies of corruption. Cheltenham: Edward Elgar, 2020. P. 17–21.

28. OECD. OECD integrity review of Kazakhstan: Preventing corruption for a competitive economy. Paris: OECD Publishing, 2022. P. 77–81.

29. Наурызбек М. Мемлекеттік қызметтегі мүдделер қақтығысы: Қазақстан Республикасында алдын-алу тетіктері: диссертациялық жұмыс. Астана, -2022. -C. 31–47.

30. Министерство финансов Республики Казахстан. Об утверждении формы декларации о доходах и имуществе: Приказ Министра финансов Республики Казахстан от -2018. 06.21.

31. Charron N., Harring N., Lapuente V. Trust, regulation and compliance // Governance. 2021. Vol. 34, no. 4. P. 1049– 1070.

32. Maesschalck J. Een ambtelijk integriteitsbeleid in de Vlaamse overheid. Leuven: KU Leuven, 2005. P.125-126.

33. De Schrijver A., Maesschalck J. A new model of ethical leadership for the public sector // Public Integrity. 2015. Vol. 17, no. 1. P. 1–16.