ЖЕР ҚОЙНАУЫН ПАЙДАЛАНУ САЛАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

Мақалада жер қойнауын пайдалану, оның ішінде түсті және сирек жер металдарын барлау және өндіру саласындағы құқықтық реттеу мәселелері зерттеледі. Жоғары технологиялардың дамуымен түсті және сирек жер металдарының маңызы артты. Олар машина және аспап жасауда, химия өнеркәсібінде және басқа да түрлі тауарлар өндірісінде қолданылады. Әлемнің жетекші елдері түсті және сирек жер металдарының кен орындарын бақылау, оларды өндіру және пайдалану саласында бәсекелесуде. Мақаланың мақсаты бар проблемаларды анықтау және ұлттық мүдделерді қорғауға, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу мақсатында түсті және сирек жер металдарын барлау мен өндіруді қоса алғанда, жер қойнауын пайдалану саласындағы құқықтық реттеуді кешенді талдау болып табылады. Түсті және сирек жер металдарының ірі кен орындарының иелері өздерінің ұлттық мүдделерін қорғауға, табиғи байлықтарын ұтымды және барынша тиімді пайдалануға ұмтылады. Түсті және сирек жер металдарын барлау және өндіру қоршаған ортаны қорғауды, пайдалы қазбаларды ұтымды пайдалануды, қауіпсіз өндіру әдістерін пайдалануды қамтамасыз ету қажеттілігімен байланысты. Осы мақсатта мемлекет өндірудің лицензиялық және келісімшарттық режимдерін, жер қойнауын пайдалану, қоршаған ортаны қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы заңнаманың сақталуын бақылауды белгілейді. ҚР пайдалы қазбаларды өндіру саласындағы заңнамасы ұлттық мүдделер мен жалпыхалықтық игілікті қорғау жөніндегі қосымша құқықтық тетіктерге мұқтаж. Бұл ҚР аумағында қайта өңдеу өнеркәсібін дамыту, республиканың пайдалы қазбаларды дербес өз бетінше өндіруі және пайдалануы, барлық өндіруші компанияларға әділ салық салу, жер қойнауын пайдаланушылардың инфрақұрылымдық және әлеуметтік жобаларға қатысуы. Жер қойнауын пайдалану саласындағы мемлекеттік және құқықтық реттеу неғұрлым әділ және халықтың мүдделеріне сай болуға тиіс.

1. Послание Главы государства Касым-Жомарта Токаева народу Казахстана «Экономический курс Справедливого Казахстана» 1 сентября 2023 г. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.akorda.kz/ru/poslanieglavy-gosudarstva-kasym-zhomarta-tokaeva-narodu-kazahstana-ekonomicheskiy-kurs-spravedlivogo-kazahstana18588 (дата обращения: 14.12.2024).

2. Конституция Республики Казахстан. Принята на республиканском референдуме 30 августа 1995 г. [Электрондық ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_ (дата обращения: 14.12.2024).

3. Кодекс Республики Казахстан от 27 декабря 2017 г. № 125-VI «О недрах и недропользовании» (с изменениями и дополнениями по состоянию на 28.02.2024 г.) [Электрондық ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1700000125 (дата обращения: 16.12.2024).

4. Закон Республики Казахстан от 11 апреля 2014 г. № 188-V «О гражданской защите». [Электрондық ресурс] — URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1400000188 (дата обращения: 16.12.2024).

5. Закон КНР «О минеральных ресурсах» от 19 марта 1986 г. [Электрондық ресурс] — URL: https://asiabusiness.ru/law/law2/resources/mineral/ (дата обращения: 18.12.2024).

6. Иванова Ю. А., Эриашвили Н. Д., Шаблин П. А., Осодоев О. П. Экологическое право Китая: актуальные аспекты. Криминологический журнал. - № 2. - 2022. - С. 19-27.

7. Закон КНР «Об охране окружающей среды» от 26 декабря 1989 г. [Электрондық ресурс] — URL: https://asia-business.ru/law/law2/resources/environment/ (дата обращения: 19.12.2024).

8. Система регулирования и основные политики в отрасли цветной металлургии в 2019 г. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.reportrc.com/article/20190916/1289.html (дата обращения: 19.12.2024).

9. Китай в 2022 году увеличил выпуск цветных металлов до рекорда [Электрондық ресурс] — URL: https://www.interfax.ru/world/885933 (дата обращения: 19.12.2024).

10. Китай намерен увеличить выпуск цветных металлов на 5% в 2023-2024 годах. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.interfax.ru/business/918138 (дата обращения: 19.12.2024).

11. Кондратьев В.Б. Роль критически важных сырьевых материалов в экономике США. Горная промышленность. - (5). – 2022. – С. 121–130.

12. СМИ: Пентагон будет применять ИИ для поиска редких минералов. [Электрондық ресурс] — URL: https://news.rambler.ru/tech/53033083-smi-pentagon-budet-primenyat-ii-dlya-poiska-redkih-mineralov/ (дата обращения: 20.12.2024).

13. В этом году США и Украина должны заключить соглашение о критических минералах, - сенатор Грэм. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.rbc.ua/ukr/news/tsogo-roku-ssha-ta-ukrayina-mayut-uklasti1723488995.html (дата обращения: 20.12.2024).

14. Сенатор США: у Украины есть потенциал стать самым сильным союзником в НАТО. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.rbc.ua/ukr/news/senator-ssha-ukrayina-mae-potentsial-stati-1723485360.html (дата обращения: 20.12.2024).

15. Кульков А. Конкуренция США и КНР за критические минералы Африки. [Электрондық ресурс] — URL: https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/columns/sandbox/konkurentsiya-ssha-i-knr-za-kriticheskiemineraly-afriki/ (дата обращения: 21.12.2024).

16. Богуславский А. Кто пользуется африканскими природными ресурсами? [Электрондық ресурс] — URL: https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/kto-polzuetsya-afrikanskimi-prirodnymiresursami/?sphrase_id=153081277 (дата обращения: 21.12.2024).

17. Колгушкина И. Индия и Африка южнее Сахары — нужны ли они друг другу? [Электрондық ресурс] — URL: https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/columns/africa/indiya-i-afrika-yuzhnee-sakhary-nuzhny-lioni-drug-drugu/?sphrase_id=153081277 (дата обращения: 21.12.2024).

18. Тома Винье Французский энергетический сектор в Центральной Азии: текущее состояние и перспективы развития [Электрондық ресурс] — URL: https://russiancouncil.ru/analytics-andcomments/columns/sandbox/frantsuzskiy-energeticheskiy-sektor-v-tsentralnoy-azii-tekushchee-sostoyanie-iperspektivy-razvitiya/?sphrase_id=153081277 (дата обращения: 21.12.2024).

19. Грайворонский В. Монголия: светлые перспективы динамичного развития. [Электрондық ресурс] — URL: https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/mongoliya-svetlye-perspektivy-dinamichnogorazvitiya/?sphrase_id=153081277 (дата обращения: 22.12.2024).

20. Добыча полезных ископаемых в Китае. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.tadviser.ru (дата обращения: 22.12.2024).

21. Roger Boyes. China is stockpiling — we must do the same. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.thetimes.com/comment/columnists/article/china-is-stockpiling-we-must-do-the-same-02sgc8529 (дата обращения: 22.12.2024).

22. Tristan Kenderdine. China’s Industrial Policy, Strategic Emerging Industries and Space Law. Asia & the Pacific Policy Studies. - vol. 4, no. 2. - Р. 325–342.

23. Манин Я.В. Правовой режим недропользования в Соединенных Штатах Америки. Административное и муниципальное право. - № 1. - 2021. - С. 80 - 97.

24. Манин Я.В. Правовой режим управления недропользованием в Канаде. Административное и муниципальное право. - № 5. - 2020. – С. 38-47.

25. Голубченко М.В., Исмаил кызы Н. Анализ государственного управления недропользованием в странах Европы и Азии. Интернет-журнал «Науковедение».- Том 8, №2. - .2016. [Электрондық ресурс] — URL: http://naukovedenie.ru/PDF/119EVN216.pdf (дата обращения: 22.12.2024).

26. Манин Я.В. Недропользование на континентальном шельфе Королевства Норвегия: правовой режим. Административное и муниципальное право. - № 5. – 2018. - С. 24-36.

27. Li-Mei Cai, Qiu-Shuang Wang, Jie Luo, Lai-Guo Chen, Run-Liang Zhu, Shuo Wang, Cui-Hua Tang, Heavy metal contamination and health risk assessment for children near a large Cu-smelter in central China. Science of The Total Environment. - Volume 650, Part 1. – 2019. - P. 725-733. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969718335186 (дата обращения: 24.12.2024).

28. Mu Li, Xue Li, William Hartley, Xinghua Luo, Chao Xiang, Jie Liu, Junkang Guo, Shengguo Xue, A metaanalysis of influencing factors on soil pollution around copper smelting sites. Journal of Environmental Management. - Volume 371. – 2024. – 123083. [Электрондық ресурс] — URL: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030147972403069X) (дата обращения: 25.12.2024).

29. Lai Yun, Chen Yu China’s draft mining law mandates ecological restoration for first time, but gaps remain. [Электрондық ресурс] — URL: https://dialogue.earth/en/pollution/china-draft-mining-law-ecologicalrestoration/#:~:text=China's%20mineral%20resources%20law%20serves,Ecological%20Restoration%20of%20Minin g%20Areas%E2%80%9D (дата обращения: 20.12.2024).

30. Arndt Uhlendorff The US policy in dealing with critical minerals. [Электрондық ресурс] — URL: https://en.institut-seltene-erden.de/die-us-politik-im-umgang-mit-kritischen-mineralien/ (дата обращения: 22.12.2024).