ӨНЕРКӘСІПТЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ ҚОЛДАНУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУІ: ҚАЗАҚСТАН ЗАҢНАМАСЫ ЖӘНЕ АҚШ ТӘЖІРИБЕСІ

Экономиканы цифрландыру және интеллектуалдық технологияларды өнеркәсіптік өндіріске жаппай енгізу жағдайында жасанды интеллектті қолдануды құқықтық реттеудің маңызы артып келеді. Өнеркәсіптің дамуы мемлекеттің экономикалық тұрақтылығы мен технологиялық бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді, ал интеллектуалдық инженерлік шешімдерді енгізу өндірістік процестердің тиімділігін арттыруға, жабдықтардың тоқтап қалуын азайтуға және өнім сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, өнеркәсіп саласында жасанды интеллектті пайдалану ақпараттық қауіпсіздік, заңды жауапкершілікті бөлу және деректерді қорғау мәселелерімен байланысты жаңа құқықтық тәуекелдердің туындауына әкеледі. Зерттеудің мақсаты — Қазақстан Республикасында өнеркәсіп саласында жасанды интеллектті қолданудың құқықтық реттелуін талдау және шетелдік тәжірибені, соның ішінде Америка Құрама Штаттарының тәжірибесін ескере отырып, ұлттық заңнаманы жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу. Тақырыптың өзектілігі инновациялық технологиялардың дамуын қамтамасыз етумен қатар, өнеркәсіптік сектордағы қоғамдық мүдделерді қорғауға бағытталған теңгерімді құқықтық тетікті қалыптастыру қажеттілігімен айқындалады. Зерттеу барысында формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және жүйелік әдістер, сондай-ақ АҚШ-тың өнеркәсіптік компанияларында жасанды интеллект элементтері бар инженерлік шешімдерді енгізу тәжірибесін талдау қолданылды. Авторлардың бірінің кәсіби қызметі аясында алынған эмпирикалық материалды пайдалану жоғары автоматтандырылған өндіріс жағдайында жасанды интеллектті құқықтық сүйемелдеудің ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді.

1. Сулейменов М.К. Гражданское право Республики Казахстан: опыт теоретического исследования. Монография в 6 томах. Том 4 / М.К. Сулейменов. Часть вторая. Теоретическая. Раздел 3. Гражданское право в современном мире: общие проблемы и отдельные институты. – Алматы: Казахстанский Международный Арбитраж, 2021. – 352 с.

2. Забих Ш.А. Учебное пособие. Теория объектов гражданских прав. –Алматы, 2021. – 195 с.

3. Кусаинова А.К., Омарова А.Б., Романенко С.В. Правовое регулирование цифровых технологий в поддержке лиц с ограниченными возможностями здоровья: международный опыт // Заң сериясы (Вестник КазНУ. Серия «Право»).– № 2 (110). – 2024. – С. 160–172.

4. Хисамова З.И., Бегишев И.Р. Правовое регулирование искусственного интеллекта // Baikal Research Journal.– Т. 10. – № 2. – 2019. – С. 19.

5. Gasser U., Almeida V.A.F. A layered model for AI governance // IEEE Internet Computing.– Vol. 21. – No 6. – 2017. – P. 58–62.

6. De Streel A., Husovec M., Van Cleynenbreugel P. et al. The European Union’s approach to artificial intelligence: legal and ethical challenges // Computer Law & Security Review. – 2020. – Vol. 37. –с

7. Marchant G.E., Allenby B.R., Herkert J.R. The Growing Gap Between Emerging Technologies and Legal-Ethical Oversight: The Pacing Problem. – Springer, 2011. 46-с.

8. Abbott R. The Reasonable Robot: Artificial Intelligence and the Law. – Cambridge: Cambridge University Press, 2020. – Available at: URL: https://www.cambridge.org/core/books/reasonable-robot (дата обращения: 19.01.2026).

9. Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council (Artificial Intelligence Act) // Official Journal of the European Union. – 2024. – Available at: URL: https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/PDF/?uri=OJ%3AL_202401689 (дата обращения: 19.01.2026).

10. Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council (General Data Protection Regulation) // Official Journal of the European Union. – 2016. – Available at: URL: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj (дата обращения: 19.01.2026).

11. Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0). – NIST, 2023. – Available at: URL: https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ai/nist.ai.100-1.pdf (дата обращения: 19.01.2026).

12. Executive Order 14110 of October 30, 2023. Safe, Secure, and Trustworthy Development and Use of Artificial Intelligence // Federal Register. – 2023. – Available at: URL: https://www.federalregister.gov/documents/2023/11/01/2023-24283/safe-secure-and-trustworthy-development-and-use-of-artificial-intelligence (дата обращения: 19.01.2026).

13. Veale M., Zuiderveen Borgesius F. Demystifying the Draft EU Artificial Intelligence Act // Computer Law Review International. – 2021. – Available at: URL: https://arxiv.org/pdf/2107.03721 (дата обращения: 20.01.2026).

14. Zabikh S.K. Engineering solutions for optimizing production processes: application experience in the USA // Международный научно-технический журнал «Вестник Национальной инженерной академии Республики Казахстан». – № 2 (96). – 2025.– С. 75–82.

15. Закон Республики Казахстан от 17 ноября 2025 г. № 230-VIII «Об искусственном интеллекте» // Available at: URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2500000230 (дата обращения: 19.01.2026).

16. Об утверждении Концепции цифровой трансформации, развития отрасли информационно-коммуникационных технологий и кибербезопасности на 2023–2029 годы: Постановление Правительства Республики Казахстан от 28 марта 2023 г. № 269 // Available at: URL: https://adilet.zan.kz (дата обращения: 19.01.2026).