ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДЕН ЭКО-СӘЙКЕСТІККЕ ДЕЙІН: ФИЗИКА МАМАНДЫҒЫ СТУДЕНТТЕРІНІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ДАМЫТУ МОДЕЛІ

Жаһандық экологиялық қиындықтардың артуы жағдайында жоғары білім беруде кешенді экологиялық оқыту, әсіресе физика сияқты жаратылыстану ғылымдары пәндерінде ерекше өзекті болып табылады. Мақаланың мақсаты - жоғары білім беру жүйесіндегі физика студенттерінің экожүйесін қалыптастыру моделін әзірлеу және эксперименттік тексеру, сондай-ақ оның экологиялық құзыреттілік деңгейін арттырудағы және тұрақты даму принциптеріне бағытталған тұрақты құндылық көзқарастарын қалыптастырудағы тиімділігін бағалау. Бұл мақалада физика студенттерінде экологиялық сәйкестікті дамыту моделі ұсынылған. Модельдің тиімділігін тексеру үшін Атырау университетінің физика мамандығы бойынша оқитын 46 үшінші курс студентінің (эксперименттік топта 23 және бақылау тобында 23) қатысуымен квазиэксперименттік зерттеу жүргізілді. Эксперименттік топта физиканы оқыту осы модельді енгізумен толықтырылды, ал бақылау тобы дәстүрлі оқу бағдарламасын пайдаланды. Экологиялық құзыреттілік және экологиялық сәйкестікті дамыту экспериментке дейін және кейін бағаланды. Статистикалық талдау (ANOVA, t-тест) бақылау тобымен салыстырғанда эксперименттік топта экологиялық құзыреттіліктің айтарлықтай артқанын және экологиялық сәйкестіктің айқынырақ дамығанын көрсетті. Нәтижелер физиканы оқытуға құрылымдалған экологиялық сәйкестікті дамыту моделін енгізу студенттердің экологиялық хабардарлығын тереңдетеді және олардың тұрақты даму құндылықтарына жеке берілгендігін нығайтады деген болжамды растайды. Мақала физиканы оқыту және мұғалімдерді даярлау үшін зерттеу нәтижелерінің салдарын талқылаумен аяқталады және модельді білім беру процесіне енгізу және экологиялық сәйкестікті дамытуды қолдау үшін болашақ зерттеулер үшін ұсыныстар берілген.

1. Tbilisi Declaration Intergovernmental Conference on Environmental Education, Tbilisi, USSR, 14-26 October 1977. Available at: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000032763 [in English] (accessed 07.03.2026).

2. Varela-Losada M., Vega-Marcote P., Pérez-Rodríguez U., Álvarez-Lires M. Going to action? A literature review on educational proposals in formal Environmental Education. vol. 22, no. 3. 2016. P. 390–421. [in English]

3. Varela-Candamio L., Novo-Corti I., García-Álvarez M. T. The importance of environmental education in the determinants of green behavior: A meta-analysis approach. Journal of Cleaner Production. Vol. 170. 2018. P. 1565– 1578. [in English]

4. Amin S., Utaya S., Bachri S., Sumarmi S.,Susilo S. Effect of problem based learning on critical thinking skill and environmental attitude. Journal for the Education of Gifted Young Scientists. Vol. 8, no. 2. 2020. P. 743–755. [in English]

5. Ganatsios H. P., Vlastara M. K., Valeta C. A., Mpekiri S. D., Petaloudi L. M.,Megalonidou E. E. Consumer habits of forestry and natural environment students and university's environmental education on sustainability. Sustainability and Climate Change, vol. 17, no. 1. 2024. P. 54–76.[in English]

6. Williams C. C., Chawla L. Environmental identity formation in nonformal environmental education programs. Environmental Education Research. Vol. 22, no. 7. 2016. P. 978–1001.[in English]

7. Heimlich J. E., Ardoin N. M. Understanding behavior to understand behavior change: A literature review. Environmental education research. № 14(3). 2008. P. 215-237.[in English]

8. Ardoin N. M., Bowers A. W., Roth N. W., Holthuis N. Environmental education and K-12 student outcomes: A review and analysis of research. The Journal of Environmental Education. Vol. 49, no. 1. 2018. P. 1–17. [in English]

9. Meyer A. Does education increase pro-environmental behavior? Evidence from Europe. Ecological Economics. Vol. 116. 2015. P. 108–121. [in English]

10. Udall A. M., De Groot J. I., De Jong S. B., Shankar A. How I see me—A meta-analysis investigating the association between identities and pro-environmental behaviour. Frontiers in psychology, 12. 2021. 582 p. [in English]

11. Martin A. R., Chen J. C., Barriers to sustainability in mature-age adult learners: working toward identity change. Environmental Education Research. Vol. 22, no. 6 . 2016. P. 849–867.[in English]

12. Bergman B. G. Assessing impacts of locally designed environmental education projects on students’ environmental attitudes, awareness, and intention to act. Environmental Education Research. Vol. 22, no. 4 . 2016. P. 480–503. [in English]

13. Nilsson A., Bergquist M., Schultz W. P. Spillover effects in environmental behaviors, across time and context: a review and research agenda. Environmental Education Research. Vol. 23, no. 4 . 2017. P. 573–589. [in English]

14. O’Flaherty J., Liddy M. The impact of development education and education for sustainable development interventions: a synthesis of the research. Environmental Education Research, vol. 24, no. 7. 2018. P.1031–1049.[in English]

15. Seilkhan A., Aksoy A. Developing green university concepts innovations for environmental education in Kazakhstan. Pedagogy and Psychology. Vol. 55, no. 2 . 2023. P. 63–70. [in English]

16. Kumar Y. A. Environmental awareness study in Kazakhstan: a critical literature review. Kaznu Bulletin. Psychology and sociology series. № 80(1). 2022. P.112–127.[in English]

17. Imashev G., Abykanova B., Rakhmetova M., Tumysheva A., Moldasheva R., Ilyasova S., Shahimova A. Development of polytechnic knowledge and abilities in the course of studying physics. International Journal of Environmental Science Education. Vol. 11, no. 10. 2016. P. 3595–3606. [in English]

18. Clayton S., Czellar S., Nartova-Bochaver S., Skibins J. C., Salazar G., Tseng Y.C., Irkhin B.,Monge-Rodriguez F. S. Cross-cultural validation of a revised environmental identity scale. Sustainability.Vol. 13, no. 4. 2021. 2387 p. [in English]

19. Semerjian L., El-Fadel M., Zurayk R., Nuwayhid IInterdisciplinary approach to environmental education. Journal of Professional Issues in Engineering Education and Practice. Vol. 130, no. 3. 2004. P. 173–181. [in English]

20. Stern M. J., Powell R. B., Hill D. Environmental education program evaluation in the new millennium: What do we measure and what have we learned? Environmental Education Research. Vol. 20, no. 5. 2014. P. 581–611.[in English]

21. Payne P. Identity and environmental education. Environmental Education Research. Vol. 7, no. 1. 2001. P. 67– 88.[in English]