СЫРДАРИЯ ӨҢІРІНДЕ РЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫ БИЛІГІНІҢ ОРНАУЫНДАҒЫ РАЙЫМ БЕКІНІСІНІҢ РӨЛІ

Мақалада XIX ғасырдың ортасында Ресей империясының Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал маңы аймағына қарай кеңеюі контексінде Райым бекінісінің стратегиялық маңызы қарастырылады. Зерттеудің мақсаты бекіністің салынуына негіз болған саяси және әскери алғышарттарды талдау және оның Ресей империясының қазақ даласы мен Орталық Азиядағы шекаралық саясаты жүйесіндегі рөлін анықтау. Зерттеуде империялық әкімшіліктің шекаралық тұрақсыздық жағдайында және тікелей әскери жорықтардың тиімсіздігі байқалғаннан кейін Арал өңірінде өз ықпалын нығайту үшін қандай стратегия қолданғаны қарастырылады. Зерттеудің деректік негізін Ресей Федерациясының Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаты, Өзбекстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты және Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты қорларында сақталған құжаттар құрайды. Зерттеу барысында тарихилық, жүйелілік, деректанулық талдау және салыстырмалы тарихи әдістер қолданылды. Бұл әдістер Райым бекінісін Ресей империясының қазақ даласында құрылған әскери-әкімшілік бекіністер жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде кешенді түрде қарастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, 1847 жылы салынған Райым бекінісі Ресей империясының шекаралық саясатындағы маңызды кезеңді білдірді. Ол тек қорғаныс нысаны ғана емес, сонымен қатар әскери-әкімшілік орталық, логистикалық база және керуен сауда жолдарын бақылау пункті қызметін атқарды. Бекініс арқылы империялық әкімшілік Арал теңізі аймағында өз ықпалын күшейтіп, Сырдария бойымен әрі қарай әскери ілгерілеуге қолайлы жағдай қалыптастырды. Зерттеу қорытындысы бойынша Райым бекінісі Ресей империясының Арал өңірінде тұрақты әскери-әкімшілік инфрақұрылым қалыптастыруында маңызды рөл атқарып, кейінгі кезеңде Ақмешіт бекінісін басып алуға алғышарт жасағаны анықталды.

1. Morrison A. Twin Imperial Disasters: The Invasions of Khiva and Afghanistan in the Russian and British Official Mind, 1839–1842 // Modern Asian Studies. – 2014. – Vol. 48. – №1. – P. 253–300.

2. Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии. – Москва: Наука. –1974. – 408 с.

3. Сүлейменов Б.С., Басин В.П. Казахстан в составе России в XVIII – нач. ХХ в. – Алматы: Наука – 1981. – 247 с.

4. Абдиров М. Завоевание Казахстана царской Россией и борьба казахского народа за независимость (Из истории военно-казачьей колонизации края в конце XVI – начале XX вв.). – Астана: Елорда. – 2000. – 304 с.

5. Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. – Алматы: Санат. – 1994. – 135 б.

6. Morrison A. The Russian Conquest of Central Asia: A Study in Imperial Expansion, 1814–1914. – Cambridge: Cambridge University Press. – 2021. – 613 p.

7. Моррисон А.С., Сабитов А.Р., Демидова Е.Ю. Российские укрепленные поселения Раим и Верный. Графическая реконструкция // Вестник Тюменского государственного архитектурно-строительного университета. – 2015. – №3. – С. 73–79.

8. Morrison A. Camels and Colonial Armies: The Logistics of Warfare in Central Asia in the Early 19th Century // Journal of the Economic and Social History of the Orient. – 2014. – Vol. 57. – №4. – P. 443–485.

9. Өзбекстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ӨРОМА). – 2015. 715-қ., 1-т., 6-іс. – 5 п.

10. Ресей Федерациясы Орынбор облыстық мемлекеттік архиві (РФ ООМА)– 2014.-6-қ., 10-т.,5873-іс. – 4 п.

11. Өзбекстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ӨРОМА). – 2020.-715-қ., 1-т., 2-іс. – 124 п.

12. Ресей Федерациясы Орынбор облыстық мемлекеттік архиві (РФ ООМА). – 2012.-6-қ.,10-т.,6024-іс.– 2 п.

13. Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ҚРОМА). –2013. 4-қ., 1-т., 416а-іс. – 22–23 пп.

14. Өзбекстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ӨРОМА). – 2016.-715-қ., 1-т., 8-іс. – 165 п.

15. Өзбекстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ӨРОМА). – 2015.-715-қ., 1-т., 8-іс. – 201 п.

16. Өзбекстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ӨРОМА). – 2020.-715-қ., 1-т., 8-іс. – 190 п.

17. Қазақстан тарихы (Көне заманнан бүгінге дейін). – Алматы: Атамұра, 2002. – Т. 3. – 768 б.

18. Құрманалин С. 1847–1858 жылдардағы Кіші жүздегі ұлт-азаттық көтеріліс және Қарағұл Қонақбайұлы // Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтының хабаршысы. – 2006. – №4. – Б. 7–9.

19. Өзбекстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ӨРОМА). – 2017.-715-қ., 1-т., 10-іс. – 92–96 пп.

20. Ресей Федерациясы Орынбор облыстық мемлекеттік архиві (РФ ООМА)-2014.– 6-қ.,10-т.,4972-іс.– 13 п.

21. Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ҚРОМА). – 2019.-383-қ., 1-т., 9-іс. – 1 п.

22. Ресей Федерациясы Орынбор облыстық мемлекеттік архиві (РФ ООМА). –2013.- 6-қ., 18-т., 232-іс.– 1 п.