АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР САЛАСЫНДАҒЫ ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚТАРДЫ ТЕРГЕУДЕГІ ПРОКУРОРЛЫҚ ҚАДАҒАЛАУ: ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ

Мақала қазіргі құқықтық қатынастар жүйесіндегі өзекті мәселелердің бірі – ақпараттық технологиялар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеудегі прокурорлық қадағалау институтының теориялық және тәжірибелік аспектілерін кешенді түрде талдауға бағытталған. Мақаланың мақсаты – цифрлық дәуір жағдайында прокурорлық қадағалау тетіктерін жетілдірудің ғылыми негіздерін айқындау және қылмыстық процестің тиімділігін арттыру бағытындағы ұсыныстар әзірлеу болып табылады. Зерттеу барысында жалпы ғылыми және арнайы-құқықтық әдістер кешені пайдаланылды, оның ішінде жүйелік талдау, салыстырмалықұқықтық, тарихи-құқықтық, статистикалық және модельдеу әдістері қолданылды. Авторлық тұжырымдар мен қорытындылар Қазақстан Республикасының қолданыстағы қылмыстық заңнамасы мен Германия, Жапония, Қытай, Испания және АҚШ мемлекеттерінің құқықтық реттеу тәжірибесін жан-жақты ғылыми талдау нәтижесінде негізделіп әзірленді. Зерттеу нәтижесінде прокурорлық қадағалаудың ақпараттық технологиялар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеудегі рөлі мен шекарасы нақтыланып, цифрлық дәлелдемелермен жұмыс істеудің «chain-of-custody» қағидатына негізделген халықаралық стандарттарын енгізу қажеттілігі дәлелденді. Криптовалюта және өзге де цифрлық активтерге қатысты KYC/AML талаптарын жетілдіру мен ақпараттық технологиялар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша ведомствоаралық өзара іс-қимылды нығайтудың маңыздылығы көрсетілді. Зерттеу нәтижелері құқық қорғау органдарының қызметін жетілдіруге, ақпараттық қауіпсіздік саласындағы ұлттық заңнаманы халықаралық стандарттармен үйлестіруге және ақпараттық технологиялар саласындағы қылмыстық құқық бұзушылықтарды тергеудегі прокурорлық қадағалаудың жаңа форматын қалыптастыруға бағытталған.

1. Компьютерлік қылмыс туралы конвенция. Будапешт, 23 қараша 2001 ж. 2-5. Еуропалық келісімдер сериясы - № 185. [Электрондық ресурс] – URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30170556 (қаралу уақыты 01.01.2025).

2. Қытай Халық Республикасының Қылмыстық кодексі. 1979 жылғы 1 шілдеде бесінші ҚҰП екінші сессиясында қабылданды. 1997 жылғы 14 наурыздағы сегізінші ҚҰП бесінші сессиясында түзетулер енгізілді. Б. 285-288. [Электрондық ресурс] – URL: https://ru.china-embassy.gov.cn/rus/zfhz_0/zgflyd_ (қаралу уақыты 01.01.2025).

3. Н.Билтон. Киберпреступник №1. История создателя подпольной сетевой империи / [пер. с англ.]. – Москва : Эксмо, 2017. – 448 с.

4. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 03.07.2024 ж. № 226-V ҚРЗ. (31.08.2024 ж. жағдай бойынша өзгерістер мен толықтырулармен). [Электрондық ресурс] – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226 (қаралу уақыты: 01.01.2025).

5. Модельный Уголовный кодекс для государств - участников Содружества Независимых Государств от 17 февраля 1996 года. Ст. 286-292. [Электрондық ресурс] – URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30074120 (қаралу уақыты: 11.01.2025)

6. Momsen C. Relevance of Data Security and Data Protection in Companies from the Perspective of Criminal Law // Handbook Industry 4.0. Berlin: Springer, 2022. P. 41–71. [Электрондық ресурс] – URL: https://www.springerprofessional.de/en/relevance-of-data-security-and-data- (қаралу уақыты: 11.01.2025)

7. Қытай Халық Республикасының киберқауіпсіздік туралы заңы 2017 жылғы 1 маусымдағы [Электрондық ресурс] – URL: http://www.npc.gov.cn/npc/index.html (қаралу уақыты 01.01.2025).

8. Испанияның Қылмыстық кодексі (Ley Orgánica 10/1995, de 23 de noviembre, Código Penal). 25.11.1995 ж. қабылданған, 2017 жылға дейінгі өзгерістер мен толықтыруларымен. Б. 270-598. [Электрондық ресурс]. — URL: https://www.boe.es/buscar/pdf/1995/BOE-A-1995-25444-consolidado.pdf (қаралу уақыты: 01.01.2025).

9. Морозов Н.А. Борьба с компьютерной преступностью в Японии. Общество и право. 2014. № 2 (48) — С.141- 145.

10. Computer Fraud and Abuse Act of 1984. 98th Congress (1983-1984). [Электрондық ресурс] – URL: https://www.congress.gov/bill/98th-congress/senate-bill/2864/text (қаралу уақыты 01.01.2025).

11. Cybersecurity and Infrastructure Security Agency Act of 2018 [Public Law 115–278] [This law has not been amended] [Электрондық ресурс] – URL: https://www.govinfo.gov/content/pkg/COMPS-15296/pdf/COMPS-15296.pdf (қаралу уақыты 01.09.2025).

12. Computer Misuse Act 1990 (United Kingdom): with the latest amendments and additions up to 2017, Articles 1–13 [Электрондық ресурс] – URL: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1990/18/contents (қаралу уақыты 11.02.2025).

13. Federal Decree-Law No. 5 of 2012 on Combating Cybercrimes, Article 1-51. [Электрондық ресурс] – URL: https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/13909 (қаралу уақыты 01.02.2025).

14. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 03.07.2024 ж. № 226-V ҚРЗ. (31.08.2024 ж. жағдай бойынша өзгерістер мен толықтырулармен). [Электрондық ресурс] – URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1400000226/k14226_.htm (қаралу уақыты: 01.02.2025).

15. Рисс В.И. К вопросу о коллективных валютах или частных деньгах. сборник статей победителей VIII Международной научно-практической конференции: в 3 частях. Том Часть 2. Экономика, управление и право: инновационное решение проблем. Пенза. – 2017. С. 21-23.

16. Что такое волатильность криптовалют? Просто и понятно // Bitfin.info. — 19.07.2018. [Электрондық ресурс] – URL: https://bitfin.info/4663-chto-takoe-volatilnost/ (қаралу уақыты: 21.02.2025).

17. Мащенко П.Л., Пилипенко М.О. Технология блокчейн и ее практическое применение. Наука, техника и образование. - 2017. - № 2 (32). - С. 61–64.

18. Computer Fraud and Abuse Act (CFAA), 18 U.S.C. § 1030 [Электрондық ресурс]. – URL: https://www.law.cornell.edu/uscode/text/18/1030?utm (қаралу уақыты: 21.02.2025).

19. Пол В., Майкл К. Эпоха криптовалют: как биткоин и цифровые деньги бросают вызов мировому экономическому порядку. Святого Мартина: - 2015. – 357 с.

20. Greenberg A. Crypto Currency. Forbes. 20.04.2011. [Электрондық ресурс]. - URL: https://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin (қаралған күні: 01.02.2025).

21. Котенко М.А. Криминал вокруг криптовалют, самые громкие около-криптовалютные преступления! // Цифровой суверенитет и кибербезопасность: Материалы Четвертого международного транспортно-правового форума. [Электрондық ресурс] — URL: https://ui-miit.ru/files/docs/forum_tssik_sbornik_2022.pdf (қаралу уақыты: 01.09.2025).

22. Terrorism Act 2000. UK Public General Acts. 2000 c. 11. Article 1-18. [Электрондық ресурс] – URL: https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2000/11/contents (қаралу уақыты: 01.02.2025).