ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ: ӘЛЕУМЕТТІКЭКОНОМИКАЛЫҚ САЛДАРЫ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУҒА ӘСЕРІ

Сыбайлас жемқорлық жаһандық ауқымда әлеуметтік-экономикалық дамуға кедергі келтіретін негізгі мәселелердің бірі болып қала береді. Оның салдары күрделі әрі көпқырлы: мемлекеттік институттардың әлсіреуіне, халықтың билікке деген сенімінің төмендеуіне, ресурстарды әділетсіз бөлуге және әлеуметтік теңсіздіктің күшеюіне әкеледі. Бұл құбылыс жеке адамның өмір сүру сапасына ғана емес, сондай-ақ ел дамуының жалпы бағытына да теріс әсер етеді.

Сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық салдары әртүрлі деңгейде көрініс табады. Микродеңгейде ол кедейліктің артуына, теңсіздіктің тереңдеуіне, денсаулық сақтау мен білім беру сияқты негізгі қоғамдық қызметтердің сапасының төмендеуіне ықпал етеді. Макродеңгейде ол елдің бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді, инвестиция көлемін қысқартады, инновацияны тежейді және мемлекеттік қаражатты тиімсіз пайдалануға себеп болады.

Осы зерттеуде сыбайлас жемқорлықтың қоғам мен экономикаға әсері жан-жақты қарастырылып, ерекше назар Қазақстан Республикасына аударылған. Жүргізіліп жатқан реформалар мен жаңғырту шараларына қарамастан, сыбайлас жемқорлық институттарды нығайтуға, мемлекеттік басқару сапасын арттыруға және тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз етуге елеулі кедергі келтіріп отыр. Кеңестік әкімшілік жүйенің мұрасы мен нарықтық экономикаға көшу үдерісінің күрделілігі жемқорлыққа бейім құрылымдық жағдайларды қалыптастырды. Бұл мәселе посткеңестік кеңістіктегі елдерге тән, бірақ Қазақстанда айқын байқалады.

Қазақстан жағдайында сыбайлас жемқорлық инфрақұрылымның дамуын тежейді, мемлекеттік қызметтердің сапасын төмендетеді және әлеуметтік жіктелуді күшейтеді. Соның салдарынан халықтың мемлекеттік органдарға деген сенімі әлсіреп, елдің ұзақ мерзімді даму перспективалары шектеледі. Бұл зерттеудің мақсаты Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық салдарын талдау, оның тұрақты сипат алу себептерін анықтау және оның ұлттық даму барысына әсерін бағалау. Алынған нәтижелер тиімдірек және ашық мемлекеттік басқару жүйесін құруға бағытталған болашақ сыбайлас жемқорлыққа қарсы механизмдерді әзірлеуге негіз бола алады.

1. Grigorieva Angela Alekseevna. 2023. “The Causes and Factors of the Spread of Corruption in the Modern World.” Current Research. P. 115-121.

2. Shchetinin V. 1993. “Will We Overcome Corruption?” International Life. P. 245-251.

3. United Nations. 2023. “The Annual Volume of Bribes on a Global Scale is a Trillion Dollars. United Nations, December 9. Accessed July 9, 2024. Available at: - URL:https://news.un.org/ru/story/2023/12/1447612. (accessed: 24.01.2025).

4. Maulenkulov Mark. 2024. “Corruption in Kazakhstan Is Declining, but the Damage Is Growing, Analysts Say.” nur.kz, February 5. Accessed July 12, 2024. Available at: - URL:https://www.nur.kz/nurfin/economy/2058862-korruptsiya-v-kazahstane-snizhaetsya-no-uscherb-rastet-soobschayut-analitiki/ (accessed: 24.01.2025).

5. Ramazanov A. 2021. “Assessment of Indirect Damage from Corruption Crimes”. Criminal Law and Criminology, P. 351–358.

6. Semenkova T. 1979. “The Publication of Smith's Works in Pre-Revolutionary Russia and in Soviet Times.” In Adam Smith and Modern Political Economy. P. 245-251.

7. Tayler Richard. 2017. “Why People Break the Rules of Traditional Economics and How to Make Money from It.” In The Making of Behavioral Economics, 368 p.

8. Garrison Roger W. 2001. Time and Money: The Macroeconomics of Capital Structure. Vol. 1. Routledge. P. 286- 295.

9. Acemoglu Daron, and James Robinson. 2020. The Economic Origins of Dictatorship and Democracy. Higher School of Economics, 512 p.

10. Slonskaya M. S. 2015. “Corruption in India: The Scale and Methods of Combating It.” Asia and Africa Today, P. 28–33.

11. Menocal Alina Rocha. 2024. “Why Corruption Matters: Understanding Causes, Effects, and How to Address Them.” DFID Evidence Paper. P. 245-251.

12. Pashinyan Izabella Ashotovna. 2012. “Content Analysis as a Research Method: Advantages and Limitations.” Scientific Periodicals: Problems and Solutions, P. 13–18.

13. Panto R., and R. Gravits. 1972. Methods of Social Sciences.

14. Chastnov K., and N. Kalyaev. 2019. “Corruption and Its Types.” Baltic Humanitarian Journal, P. 399–401.

15. Government of Kazakhstan. 2024. “National Anti-Corruption Report for 2023.” June 22. Accessed September 12, 2024. Available at: - URL:https://www.gov.kz/memleket/entities/anticorruption/documents/details/695032?lang=ru. (accessed: 24.01.2025).

16. Qamqor. 2024. “Legal Statistics.” August 12. Accessed September 12, 2024. Available at: - URL:https://qamqor.gov.kz/crimestat/statistics. (accessed: 24.01.2025).

17. Drugov Mikhail. 2022. “Invincible Corruption: How Much Does It Cost Society and How to Treat It” Forbes, June 20. Accessed December 15, 2023. Available at: - URL:https://www.forbes.ru/obshchestvo/403071-nepobedimayakorrupciya-vo-skolko (accessed: 24.01.2025).

18. Transparency International. 2024. “National Integrity System Assessments.” Transparency International, July 30. Accessed August 28, 2024. Available at: - URL:https://www.transparency.org/en/national-integrity-system-assessments. (accessed: 24.01.2025).

19. World Bank. 2023. “Corruption Is a Global Problem for Development. To Fight It, We All Have a Role to Play.” World Bank Group, June 13. Accessed September 5, 2024. Available at: - URL:https://www.worldbank. (accessed: 24.01.2025).

20. United Nations. 2024. The Sustainable Development Goals Report 2024. Report. New York. P. 245-262.