СТАЛИНДІК РЕПРЕССИЯЛАР МЕН ДЕПОРТАЦИЯЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК САЛДАРЫ: 1920-1950 ЖЫЛДАРДАҒЫ МҰРАНЫҢ ПОСТКЕҢЕСТІК ҚОҒАМДА ЗЕРТТЕЛУІ

Мақалада 1920–1950 жылдары Кеңес Одағында жүзеге асырылған депортациялар мен саяси қуғынсүргіндердің ұзақ мерзімді салдары жан-жақты талданған. Негізгі назар қуғын-сүргіннің қоғамға әсеріне және психоәлеуметтік аспектілерге аударылады, атап айтқанда, мемлекеттік институттарға деген сенімнің жоғалуы, қоғамның жіктелуі және ұрпақтан ұрпаққа берілетін ұжымдық психологиялық жарақаттар мәселелері қарастырылған. Мақаланың мақсаты-саяси қуғын-сүргін мен депортацияның адамдардың психологиясына, олардың басқалармен қарым-қатынасына және билікті қабылдауға әсерін қарастыру. Автор саяси қуғын-сүргін мен депортацияның жеке тұлғалардың психологиясына, олардың әлеуметтік қатынастарына және билікке деген көзқарасына әсерін қарастырған. Мақалада сондай-ақ қуғын-сүргін мен депортация құрбандарының жеке естеліктері мен куәліктері ұсынылып, бұл И. Сталин билігі тұсындағы зардап шеккен адамдардың ішкі күйзелісі мен қайғысын терең түсінуге мүмкіндік береді. Мақалада отбасылық байланыстардың үзілуі, әлеуметтік оқшаулану және зардап шеккендердің ұзақ мерзімді психологиялық жарақаттары сияқты мәселелер егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, посткеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін мен депортацияның салдары қарастырылып, оның ішінде тарихи жадыны қалпына келтіру және өткенді үнсіз қалдырудың қазіргі қоғамға әсері сараланған. Мақала тарихи шындықты сақтаудың маңыздылығын атап көрсетеді, бұл осындай қайғылы оқиғалардың қайталануына жол бермеуге және посткеңестік қоғамда сақталып қалған қорқыныш пен сенімсіздікті түсінуге мүмкіндік береді. Зерттеу барысында тарихи талдау, салыстырмалы әдістер, сондай-ақ саяси қуғын-сүргін мен депортация құрбандарының естеліктеріне сүйенген сапалы талдау әдісі қолданылған. Сонымен қатар, тарихи оқиғалардың қоғам мен жеке тұлғалардың қабылдауына әсерін анықтауға бағытталған контекстуалды талдау әдістері қолданылған.

1. Солоед К.В. Психическая травма в семьях, пострадавших от сталинских репрессий // Московский психотерапевтический журнал. — 2006. — № 4. — С. 175—206.

2. Солоед К.В. Психологические последствия репрессий 1917–1953 годов в судьбах отдельных людей и в обществе [Электронный ресурс] - URL: https://psyjournal.ru/articles/psihologicheskie-posledstviya-repressiy1917-1953-godov-v (дата обращения: 30.10.2024).

3. Депортация народов в Казахстан в 1930–1950 гг.: общность истории / под общ. ред. Б.И. Ракишевой. — Астана: Изд-во Казахстана, 2013. — 683 с. — (Серия «Устная история»).

4. Из истории депортаций. Казахстан. 1935–1939 гг.: сборник документов. Т. 2 / редкол.: З.С. Айдарбеков, Л.С. Актаева, Н.Р. Джагфаров и др. — Алматы: LEM, 2014. — 740 с.

5. О культе личности и его последствиях. Доклад Первого секретаря ЦК КПСС товарища Хрущёва Н. С. XX съезду КПСС. Известия ЦК КПСС. — №3. — 1989. —С. 128–170.

6. Солженицын А.И. Один день Ивана Денисовича («Щ-854. Один день одного ЗэКа»): повесть. Новый мир. — №11. — 1962. — С. 8–71.

7. Солженицын А.И. Архипелаг ГУЛАГ (опыт художественного исследования). Новый мир. — №7. — 1989. — С. 7–95.

8. Рыбаков А.Н. Дети Арбата. Дружба народов. — №4. — 1987. — С. 3–134.

9. Мандельштам Н.Я. Воспоминания. — Москва: Книга, 1989. — 483 с.

10. Вормсбехер Г.Г. Немцы в СССР. Знамя. — №12. — 1988. — С. 193–203.

11. Бараташвили А., Бараташвили К. Мы – месхи. Литературная Грузия. — №9. — 1988. — С. 98–146.

12. Бугай Н.Ф. К вопросу о депортации народов в 30–40-е годы. История СССР. — №6. — 1989. — С. 135–144.

13. Полян П.М. Человек и большой террор. Знамя. — №1. — 1990. — С. 230–234.

14. Панеш Э.Х., Ермолов Л.Б. Месхетинские турки. Вопросы истории. — №9–10. — 1991. — С. 212–217.

15. Вылцан М.А. Депортация народов в годы Великой Отечественной войны. Этнографическое обозрение. — №3. — 1995. — С. 26–44.

16. Козгамбаева Г.Б. Қазақстанға депортацияланған халықтардың күнделікті өмірі, Сталин дәуірінің шындықтарының бірі ретінде (ХХ ғ. 30–50 жж.) // XII International Conference on Social Research and Behavioral Sciences, 12–13 November 2022, Antalya, Turkey. — 2022. — P. 419.

17. Калыбекова М.Ч. Депортация народов в Казахстан в годы Великой Отечественной войны. Гуманитарные науки в Сибири. — Т. 22, №1. — 2015. — С. 98–101.

18. Динашева Л.С., Баубекова Д.М. Кавказ халықтарының Қазақстанға депортациялануы тарихынан. Молодой ученый. — №16-1(202). — 2018. — Б. 27–29.

19. Мусагалиева А.С., Мусабекова Р.М. Депортация азербайджанцев в Казахстан (1930–1940 гг.). Вестник Карагандинского университета. Серия: История. Философия. — Т. 96, №4. — 2019. — С. 46–54.

20. Жолдасбеков М.Ж. Тарих деректері: қазақ жеріне депортацияланған түркі халықтары. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Саяси ғылымдар. Аймақтану. Шығыстану. Түркітану сериясы. — №3. — 2019. — Б. 116–122.

21. Кудайбергенова А.И., Купенова Ж.К. Ахыска түріктерінің этногенезі мен Қазақстанға жер аудару мәселесіне орай. The World of the Great Altai. — Т. 5, №2. — 2019. — Б. 177–196.

22. Еспенбетова А.Т., Макаш Н.А. Қызылорда облысына жер аударылған халықтар тарихы. Молодой ученый. — №50(392). — 2021. — Б. 637–639.

23. Исабек Б.Қ., Шаланов Е.С. Қазақстан аумағына депортацияланған халықтар тарихы. Абай атындағы ҚазҰПУ-дың хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы. — №1. — 2020. — Б. 352–357.

24. Макалаков Т.Ж., Шотбакова Л.К. Зарубежная историография проблемы адаптации народов Северного Кавказа, насильственно переселенных в Казахстан в 40-х гг. ХХ века. Вестник Карагандинского университета. Серия: История. Философия. — №4(108). — 2022. — С. 135–141.

25. Шериязданов Б.Р. Қазақстанға депортациямен келген этникалық топтары өкілдерінің елеулі үлес қосқан қайраткерлері. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Тарихи ғылымдар. Философия. Дінтану сериясы. — №4(141). — 2022. — Б. 134–149.

26. Чинакова Н.В. Последствия политических репрессий для человека и общества [Электронный ресурс] - URL: https://www.b17.ru/article/301625/ (дата обращения: 30.10.2024).

27. Туркестанский областной государственный архив. Ф.121. Оп.6. Д.9. Л.159–160.

28. Центральный государственный архив Республики Казахстан. Ф.1490. Оп.1. Д.13. Л. 62 – 64, 72.

29. Из истории депортаций. Казахстан. 1939–1945 гг.: сборник документов. В 3 т. Т. 3 / под общ. ред. Д. Ю. Абдукадыровой. – Алматы : LEM, 2019. – 708 с.